انتشار کتاب خلاصة الاشعار و زبدة الافکار (بخش خراسان)

به گزارش خبرگزاری رسا به نقل از میراث مکتوب، کتاب «انتشار خلاصة الاشعار و زبدة الافکار» (بخش خراسان) تصحیح و تنظیم جلد سیزدهم از تذکرۀ میر تقی‌الدین کاشانی است که در ذکر شاعران خراسان است که به تصحیح عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی راهی بازار نشر شد.

میرتقی کاشانی متخلص به «ذکری» فرزند شرف‌الدین علی حسینی کاشانی است که در همین شهر تولد یافته و دوران تحصیل خود را آنجا به سر برده. وی نزد محتشم کاشانی معلومات ادبی و شعری خود را فرا گرفته و به حکم حق‌شناسی دیوان او را نیز پس از درگذشتش گردآوری و منقّح ساخته است.

شهرت او میر تقی‌الدینِ ذکری و یا میرِ تذکره بوده و اشعاری که می‌سروده در سطح متوسط هست و اهمیت کار او در تدوین تذکره است که بسیار مفصل و دامنه‌دار بوده و به همین جهت به شکل مجموعه و یکجا گردآوری نگردیده و قسمتهایی از آن در گوشه و کنار به دست آمده است. وی چند بار از کاشان به سفرهایی رفته و از آن جمله در سال 987 ه . ق. به اصفهان و در 990 ه . ق به عتبات و در 1010 ه . ق به همدان مسافرت کرده و با عده‌ای از فاضلان و شاعران در اصفهان و همدان مانند امیر جلال‌الدین حسین و عبدالباقی شکوری ملاقات کرده و با ناطقی استرآبادی در سفر عتبات همراه بوده است.

درگذشت او، بنا به قول تقی‌الدین اوحدی صاحب تذکره عرفات، در فاصله سالهای 1022 ـ 1024 ه . ق رخ داده، ولی به هر حال، آنچه از مندرجات تذکره‌اش برمی‌آمد مسلماً تا سال 1016 ه . ق در قید حیات بوده است.

حرفۀ اصلی میرتقی‌الدین وعظ و خطابه بوده ولی تمامت عمر خود را به آماده کردن تذکرۀ مهمی از زمان عنصری تا نزدیکیهای دوران خویش صرف کرده است، و مهم‌تر از آن ذکر احوال شاعران معاصر خود را که کاری بی‌نظیر و دامنه‌دار بوده به گونه مفصل گردآوری نموده است.

او در طیِ این طریق رنجها برده و متحمل زحمات فراوان گردیده و توانسته است با ملاقات و نامه‌نگاری و یکی دو مسافرت آثار و احوال شاعران معاصر خود را در تذکره خویش به ثبت رساند و از دستبرد حوادث برهاند. او از این بابت خدمت بزرگی به ادبیات فارسی کرده و در ضمن نوشتن حسب‌ حال شاعران ما را به حوادث آن زمان و طرز تفکر مردم و جامعه‌شناسی عصر خود آگاه گردانیده است.

اکثر شعرایی که نام و آثارشان را ضبط کرده دیوانی ترتیب نداده بوده‌اند یا اگر داده بوده به جا نمانده است و در دسترس نیست و اگر در تذکره میر تقی‌الدین ثبت نمی‌گردید، نام و شعر شاعران در پردۀ کتمان قرار می‌گرفت. باری، می‌توان گفت وی یکی از عشاق سینه‌چاک شعر و ادب بوده و سعادتی جاودانی و لذتی مغتنم را در زندگی برای خود تدارک کرده بوده است. اما نادیده نباید گذاشت که در طی این راه دشوار ولی لذت‌بخش به علت رنجشها و همچشمی شاعرانی که در ثبت یا عدم ثبت آثارشان از جهتی نسبت به او گله‌مند می‌شده‌اند گاهی کار به دشمنی و مذمت نسبت به وی می‌انجامیده و تذکره‌نویس این موضوع را با دلی اندوه‌بار در تذکرۀ خود اظهار نموده است.

نثر میر تقی‌الدین نسبت به بعضی از هم‌زمانان خود مغلق و پیچیده نیست و برای کسی که در حد متوسط زبان فارسی را خوب یاد گرفته باشد آسان است.

از ویژگیهای نوشته‌های او مبالغه در تعریف و تمجید از صاحبان آثار است که تقریباً جنبۀ همگانی دارد و در همین بخش شاعران خراسان، که اکنون در دست تصحیح است، همه را با کلمه «مولانا»، که واژه‌ای احترام‌برانگیز است، نام می‌برَد، در حالی که اینان از جهت شاعری در سطوح مختلف و متفاوت هستند. میر تذکره گاهی در عین تعریف از شخصیتی او را مورد تعرض قرار می‌دهد و ارتکاب فسق و فجور به او نسبت می‌دهد و علت این تناقض معلوم نیست. وی در برخی از شرح حال عنان سخن را به موعظه و نصیحت‌گویی، که شغل اصلی اوست، منعطف می‌سازد و به طور تفصیل درباره یک مسئله اخلاقی یا بی‌وفایی دنیا داد سخن می‌دهد به گونه‌ای که خواننده را خسته می‌کند، ولی چون عادت وعظ شیوه معتاد اوست جای شگفتی نیست.

آثار شاعران معاصر تقی‌الدین 385 شاعر است که از 12 اصل به شمارگان برجهای آسمانی تشکل یافته و هر یک از اصول دوازده‌گانه به شهرها در نواحی مختلف ایران اختصاص دارد و به دو فصل بخش‌بندی شده است: فصل یکم ویژه شاعرانی است که در زمان مؤلف زیسته و به دیدار برخی از آنان دست یافته است؛ فصل دوم در ذکر شاعرانی است که در زمان تألیف کتاب به رحمت ایزدی پیوسته بوده‌اند و مؤلف بعضی از آنان را در جوانی ملاقات کرده است.

مجلد ششم بخش پایانی کتاب است که به بخشهای سیزده‌گانه شهرهای مختلف تقسیم شده است :

1. ذکر شاعران کاشان؛ 2. ذکر شاعران اصفهان؛ 3. ذکر شاعران قم و نواحی؛ 4. در ذکر شعرای بلده فاخره ساوه و نواحی؛ 5. در ذکر شعرای دارالسلطنه قزوین؛ 6. ذکر شاعران گیلان و مازندران؛ 7. ذکر شاعران آذربایجان و نواحی؛ 8. ذکر شاعران یزد و کرمان؛ 9. ذکر شاعران شیراز و نواحی؛ 10. ذکر شاعران همدان و نواحی؛ 11. ذکر شاعران بغداد و گلپایگان و نواحی؛ 12. ذکر شاعران ری و استراباد؛ 13. ذکر شاعران بلاد خراسان.

ناگفته نماند نسخه اساس ما در تصحیح این اثر، نسخه‌ای است متعلق به نگارنده (ادیب برومند) حاوی قسمت دوم بخش خاتمه از تذکره خلاصة‌الاشعار به خطّ محمّد شرف الشریف بن میرزا نظام که در رجب سال 1013 هجری نوشته شده و اصلاحاتی به خط مصنّف دارد. در پانوشت صفحات از این نسخه با واژه «اصل» یاد شده است.

دومین نسخه مورد استفاده، نسخه متعلق به کتابخانه موزه ملی ملک است که در پایان آن این عبارت آمده است: «قابل بأصله حرره مؤلفه تقی الدین محمّد الحسینی فی سنه 1013». این نسخه در پانوشتها با نشان «ج» مشخص شده است. افزون بر این دو نسخه، از جُنگ تذکرة‌الشعرا، مشتمل بر ترجمه احوال 32 شاعر، از محتشم کاشانی تا چلبی بیگ تبریزی نیز بهره برده‌ایم. این نسخه بدون تاریخ است و توضیحاتی از مرحوم جلال همایی در آن دیده می‌شود./998/د102/ق