مهدویت نیازمند یک پژوهش فراگیر است

حجت‌الاسلام اسدالله مصطفوی، استاد مرکز تخصصی مهدویت، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری رسا، امروزه ترویج صحیح مهدویت را از راه پژوهش‌های فراگیر عنوان کردو‌ گفت: پژوهش‌های کارآمد از ورود‌ افراط‌ها و همچنین از ترویج ملاقات‌گرایی و خرافه‌گرایی جلوگیری می‌کند.

در این نوشتار به بررسی‌ اهمیت پژوهش در عرصه مهدویت و تبیین ضرورت‌های آن می‌پردازیم.

رسا ـ‌ ‌‌پژوهش بنیادین در عرصه مهدوی چه مقدار ضروررت دارد؟

برای دست‌یافتن به هر راهبردی در موضوعات گوناگون باید پژوهش‌های بنیادین صورت گیرد، درباره مهدویت هم این‌گونه است از آسیب‌هایی که امروزه همچون خرافه‌گرایی و یا بحث ملاقات با امام زمان(عج) وجود دارد، مشخص می‌شود ‌که چقدر برخی به آسانی ادعای ملاقات با امام زمان(عج) را دارند و مردم به دلیل این‌که هم مشکلات دارند و هم به امام خود اعتقاد دارند به سمت این جریان‌ها می‌روند.‌ این حرکت‌ها چون در قالب نقاب مذهبی صورت می‌گیرد، تمیز آن برای مردم دشوار است و به راحتی با ذهنیتی که از امام موعود خود دارند، سخنان درباره مهدویت را از هر کسی پذیرا هستند.

یکی از مشکلات دیگر که‌ پژوهش بنیادبن را ضروری می‌نماید، برخی در معرفی امام زمان(عج) افراط و تفریط می‌کنند و به جای این‌که امام خود را امام مهر تعریف کنند، تنها به بیان قهر امام بسنده می‌کنند؛ بنابر این ‌مهروزی امام از نگاه یک جامعه منتظر پنهان می‌ماند که پژوهش‌های کارآمد از ورود این افراط‌ها، همچنین از ترویج ملاقات‌گرایی و خرافه‌گرایی جلوگیری می‌کند.

رسا ـ لوازم یک پژوهش مهدوی چه چیزهایی است؟

هرکاری نیازمند ابزار متناسب با خودش را دارد و ابزار پژوهش در مهدویت هم به دنبال مراتب علمی حاصل می‌شود، اگر می‌خواهیم در پژوهش‌های مهدوی از متون فارسی استفاده کنیم، این یک پژوهش سطحی و اولیه است؛ اما برای پژوهش بنیادین باید به منبع آن که آیات و روایات است، مراجعه شود. در حالت دوم تنها خواندن روایات کافی نیست؛ بلکه فهم روایات شرط است، پژوهشگر باید تسلط کاملی به فهم داشته باشد تا بتواند منابع را بررسی کند و تحلیل خود را ارائه دهد.

مهدویت نیازمند یک پژوهش فراگیر است؛ چون گاهی یک روایت به تنهایی معنایی می‌دهد؛ اما اگر همان روایت را در کنار روایات دیگر قرار دهیم یک زاویه دید دیگری پیش ما باز می‌کند؛ بنابر این آشنایی با لسان روایات در پژوهش حرف اول را می‌زند.

ابزار مهم دیگری که در پژوهش ضروری است پشتکار است، ما چه بسا با زبان روایات آشنا باشیم اما انگیزه کار درباره مهدویت یا هر موضوع دیگر را نداشته باشیم، گاهی هم آن‌قدر انگیزه هم نداریم از آثار و زحمات دیگرانی که عمر خود را در این راه گذاشتند و آثار جامعی دارند، استفاده کنیم.

میل و اشتیاق برای مراجعه به متون و منابع دینی می‌تواند راه آغازین یک پژوهش هدفمند باشد؛ امروزه مشکل پژوهش این است که تنها برای چاپ و انتشار کتاب تلاش می‌شود و پژوهشگران از مطالعه منابع بیشتر سستی می‌کنند.

رسا ـ به نظر می‌رسد نداشتن انگیزه نوآوری در پژوهش، سبب‌ ایجاد آسیب در موضوع مهدویت می‌شود.

در بسیاری از موارد این‌گونه است. شما یک موضوعی را اگر بخواهید پژوهش کنید‌ به کتاب‌های گوناگونی مراجعه می‌کنید، آن وقت می‌بینید که نویسنده‌ها در بیشتر کتاب‌ها مثل این است که از هم رونویسی کردند و مطالب شباهت فراوانی به یکدیگر دارد تا جایی که نوآوری و تحلیل و بررسی در لابه‌لای آثار دیده نمی‌شود؛ بنابر این به نقل مطالب هیچ‌گاه پژوهش نمی‌نامند.

امروزه کتاب‌ها با آب و رنگ بسیار خوبی منتشر می‌شود؛ اما نبود محتوا در آن بسیار روشن است که این سبب می‌شود، مخاطب با مطالعه آن، درباره یک موضوع به هیچ نکته جدیدی دست پیدا نکند؛ اما شما سراغ منتهی‌الآمال شیخ عباس قمی(ره) بروید، می‌بینید دریایی از معارف است.

برخی کتاب‌ها در عرصه مهدویت نمی‌خواهند، هیچ گره‌ای از مشکلات فکری جامعه را باز کنند و نمی‌گویند این نکته می‌خواهد کدام درد جامعه را مداوا کند و کاری ندارند‌ موضوعاتی همچون حکومت مهدوی و یا آداب انتظار در عصر غیبت به خوبی تبیین شود یا خیر؛ بنابر این برخی از نویسندگان برای نام‌آوری دست به قلم می‌شوند نه نوآوری!

رسا ـ انتخاب موضوع پژوهشی در بحث مهدویت چه اندازه اهمیت دارد؟

گاهی اوقات برخی جوانان سؤال می‌کنند امام زمان ازدواج کرده یا نه؟ و یا این‌که محل زندگی امام کجا است؟ که من این مسائل را تشریح می‌کنم؛ اما به آنها می‌گویم که این گونه سؤالات کاملا از معنا تهی است و دانستن و یا ندانستن پاسخ آن هچ تأثیری در شما ندارد؛ این بدان معنا است که ما موضوعات مهم مهدویت را تبلیغ و ترویج نکردیم.

یا مثلاً موضوعی درباره جزیره خضرا که حضرت آیت‌الله بهجت(ره) فرمودند:‌«هر کجا که امام زمان(عج) زندگی کند خضرا است.»‌ یعنی نباید به موضوعاتی بپردازیم که در بحث مهدویت انحراف به وجود بیاید و جامعه از حقیقت مهدویت دور شود.

ما وظیفه داریم به معرفت امام «اللهم عرفنی رسولک فانک ان لم تعرفنی رسولک لم اعرف حجتک، اللهم عرفنی حجتک فانک ان لم تعرفنی حجتک ظللت عن دینی.» ما باید معرفت به امام داشته باشیم تا گمراه نشویم؛ اما سراغ همه مسائل و موضوعات حاشیه‌ای می‌رویم، در حالی که ‌از معرفت به امام زمان(عج) چشم پو‌شیدیم.

رسا ـ تولید محتوا چقدر در معرفت به امام معصوم تأثیرگذار است؟

هرجه که محتوای آثار و پژوهش‌ها را بالا ببریم، معرفت جامعه را هم نسبت به امام زمان(عج) ارتقا می‌بخشیم؛ البته معرفت درجاتی دارد که هر فرد به تناسب گنجایشی که دارد به شناخت می‌رسد.

بنابر این تحقیق پیرامون ابعاد وجودی امام زمان(عج) از سویی معرفت را بالا می‌برد و از سویی دیگر وظیفه من را در برابر حضرت ولی عصر(عج)‌ و همچنین جایگاه من را در پیشگاه حضرت مشخص می‌کند و روشن می‌شود اگر در جایگاه دوست هستم در چه رتبه‌ای از مرانب دوستی با امام قرار دارم.

گاهی اوقات انسان جزء ارکان مهم یک لشکر ‌محسوب می‌شود و گاهی هم طرفدار یک سپاه است، مطالعه دقیق بحث مهدویت جایگاه ما را در این‌که آیا از سربازان هستیم و یا تنها دوستدار پیروزی آن حضرت هستیم، مشخص می‌کند که شناخت جایگاه ما، ‌تبدیل به حرکت ما به سوی تکامل و نزدیکی به امام می‌شود.

رسا ـ آیا تاکنون برای معرفت نوجوانان و جوانان تحقیقاتی صورت گرفت؟

کارهای ارزنده‌ای تا کنون صورت گرفته که برخی فعالیت‌های مؤسسه آینده روشتن در همین راستا است و در کنار پژوهش‌های علمی گسترده در بخش هنری و کودک و نوجوان هم اهداف بسیار خوبی را پیگیری می‌کنند، برای نمونه این مؤسسه اقدام به راه‌اندازی مجله ملیکا و یا پایگاه ساعت صفر و انتظار نوجوان کرده است.

رسا ـ این گونه مجموعه‌ها به سبب محدودیت مالی و نیروی انسانی شاید نتوانند پژوهش‌های بنیادین خود را در جامعه کاربردی کنند.

باید این گونه مراکز حمایت بشوند و یا صدا و سیما فعالیت‌های مراکز مهدوی به ویژه در عرصه پژوهش و نوآوری را انعکاس دهد، رسانه ملی می‌تواند در یکی از شبکه‌ها پژوهش‌های صورت گرفته درباره مهدویت را تحلیل و بررسی کند.

رسا ـ به نظر می‌رسد پژوهش‌ها‌ی مهدوی نتوانست در بخش فیلم‌نامه نویسی و خلق آثار هنری اثرگذار باشد، در حالی که در جوامع غربی بحث منجی‌گرایی در سینمای آنان با جدیت پیگیری می‌شود.

آشنایی سینماگران و فیلم‌سازان ‌با فرهنگ دینی بسیار ضروری است، همچنین ‌فیلم‌هایی که درباره مسائل دینی ساخته می‌شود، نباید با حاشیه‌پردازی مردم را نسبت به اصل مسأله دور کند. ‌

البته آسیب جدی که احساس می‌شود این است که برخی پژوهشگران دینی ما با ادبیات قدیم، آثار خود را شکل می‌دهند؛ در حالی که باید برای یک پژوهش تأثیرگذار به نسل امروز و‌ زبان امروز نگاه خاصی داشته باشند.

برای نمونه شما اگر به شیوه بیان آیت الله جوادی آملی نگاه کنید درمی‌یابید که ایشان با اصطلاحات روز آشنایی دارند و از عبارت‌های نو و جذاب استفاده می‌کنند.

رسا ـ از این که وقت گران‌قدر خود را در اختیار خبرگزاری رسا گذاشتید، سپاسگزارم. ‌ / گ 402