تربیت پژوهشگر در حوزه علمیه قم ضرورتی انکارناپذیر است

امروزه مقوله پژوهش مورد توجه مراکز بزرگ علمی جهان است؛ از این رو می‌توان گفت، پژوهش زیربنا و سرآغاز تولید علوم و نظریه شمرده می‌شود.

پژوهش‌ در حوزه دین نیز پیشینه‌ای پرافتخار دارد که تاریخ علمی تشیع، شاهدی صادق بر این مدعا است؛ بنابر این با سرمایه‌گذاری نظری و عملی در این بخش می‌توان به تولید نظریات دینی دست یافت و کارآمدی مکتب اسلام را در پیشرفت‌های علمی به نظاره نشست.

نوشتار ذیل حاصل گفت‌وگوی خبرنگار خبرگزاری رسا با حجت‌الاسلام محمد‌رضا فؤادیان، مسؤول کتابخانه پژوهشکده مهدویت مؤسسه آینده روشن است که تقدیم خوانندگان محترم رسا می‌شود.

رسا ـ ضرورت پرداختن به مقوله پژوهش در حوزه و دانشگاه چه مقدار است و حوزه در‌ این باره ‌در چه جایگاهی قرار دارد؟

ماهیت پژوهش‌‌های حوزوی و دانشگاهی با یکدیگر تفاوت دارد؛ چون بخش اعظم پژوهش‌های حوزه در عرصه علوم تجربی است، هنگامی که دولت در عرصه پژوهش وارد می‌شود، دامنه و نگاه پژوهش به سوی پژوهش‌های علوم تجربی می‌رود؛ بنابر این برای این گونه پژوهش‌ها تسهیلات بیشتری قائل است.

در هفته پژوهش وقتی از پژوهشگران برتر کشور تقدیر می‌شود بیشتر از کسانی تجلیل می‌شود که در عرصه علوم تجربی رویان درخشیدند.

از آسیب‌های پژوهش‌های دینی این است گه پژوهشگران جوان در حاشیه قرار دارند و از بزرگانی تجلیل می‌شود که آنان برای حرکت‌های پژوهشی خود نیازی به قدردانی ندارند؛ چون بزرگان پژوهش دینی ما همواره در فعالیت‌های علمی خود ثابت قدم هستند.

طلبه جوانی که دارای یک اثر پژوهشی است و اشتیاق خود را به این کار نشان داده، باید از سوی مسؤولان مورد تشویق و تجلیل قرار بگیرد مثلاً در جشنواره خوارزمی و یا جشنوارهایی که برای نوجوانان است در آنجا از پژوهشگران جوان تجلیل می‌شود، در حوزه دین هم فعالیت‌هایی در این زمینه شده است؛ اما معمولاً از کسانی تقدیر می‌شود که برجسته هستند و دارای آثار و پژوهش‌های فراوانی‌اند؛ در حالی که باید به سراغ کسانی برویم که هنوز ماهیت پژوهشی آنان شکل نگرفته، در ابتدای راه هستند و آثار درخوری هم دارند.

این نکته را هم یادآور شوم؛ در مدارس ما پژوهشگران جوان و مستعدی حضور دارند که از نگاه مدیران حوزه پنهان مانده‌اند.

رسا ـ شاید سرمایه‌گذاری در دانشگاه‌ها بیشتر صورت گرفته است.

نمی‌توان گفت حوزه به مسأله پژوهش توجه ندارد و امتیازی نمی‌دهد؛ در جهان امروزی مقوله پژوهش حتی در شرکت‌های اقتصادی و تجاری بحث مهمی است. به یقین اگر در حوزه علمیه یک پژوهش نو و کارآمد از سوی یک طلبه ارائه شود از آن استفاده می‌شود.

رسا ـ پس پژوهش حوزوی فردمحور است.

باید تسهیلات ویژه برای پژوهش ایجاد کنند مثلاً در جشنواره خوارزمی اگر یک جوانی برتر شناخته شود، بدون کنکور وارد دانشگاه می‌شود؛ در حوزه نیز این‌چنین کاری باید برای گسترش پژوهش صورت گیرد، برای نمونه، حوزه می‌تواند به پژوهشگر برتر و جوان خود این امتیاز را دهد که‌ نیازی به گذراندن دروس جنبی پایه هفتم نباشد و این یک امتیاز پژوهشی برای او محسوب شود و او را برای یک کار بزرگ‌تر آماده ‌کند.

البته تسهیلات معیشتی نیز می‌تواند یک پژوهشگر را در راستای اهدافش کمک بسزایی کند.

این نکته هم مهم است که در حوزه تشویق‌های پژوهشی فردی است یعنی یک پژوهش امکان دارد از سوی برخی از بزرگان مورد تشویق قرار گیرد؛ در حالی که مدیران حوزه از آن پژوهش خبر ندارند، بنابراین این تشویق‌های فردی ‌باید سازماندهی شود و جزء برنامه‌ها و دستورات حوزه قرار گیرد.

حتی در حوزه سنت بسیار خوبی است که باید این نیز گسترش یابد و آن این‌که اگر طلبه‌ای در درس استاد به اشکال استاد خویش پاسخ بدهد و یا نکته‌ای جدید را به استاد یادآوری کند، استاد از او تجلیل می‌کند که این سنت نیز فردی است.

رسا ـ یعنی باید زمینه پژوهشی باید در ابتدای طلبگی فراهم شود.

در پژوهش‌های حوزوی توازن وجود ندارد؛ یکی پژوهشگر است و آن‌قدر فعالیت‌های پژوهشی برای او فراهم است و یکی هم که از پژوهش چیزی نمی‌داند و مشاوری نداشته، به دنبال کار اجرایی و غیر علمی می‌رود.

حوزه باید روی پژوهشگران جوان سرمایه‌گذاری کند و سخن دیگر من این است که پژوهشگر جوان تربیت کند امروزه هرکسی اسلوب پژوهش را بداند برای او جاهای بسیاری برای فعالیت آماده است.

رسا ـ طلبه‌ای که‌ به پژوهش علاقه‌مند است‌ به کجا باید مراجعه کند؟

ایجاد یک سازمان برای تربیت پژوهشگر جوان ضروری است، آسیب امروزه حوزه این است که برخی از پژوهشگران چون هنوز آثاری را خلق نکردند، همچنان رها هستند و هیچ کسی هم نیست این نیرو و استعداد را هدایت کند؛ بنابراین حوزه می‌تواند از ظرفیت این‌گونه افراد بهترین استفاده را بکند.

رسا ـ پژوهش‌های دینی چه باید‌هایی دارد؟

باید استاندارد‌های پژوهشی در دنیا در حوزه پژوهش دینی هم تعریف شود و همه پژوهشگران در رعایت آن باید‌ها تشویق شوند، قابلیت‌های پژوهشی و استانداردهای بین‌المللی باید در حوزه تعریف و تبیین شود، برای نمونه در به‌کارگیری پاورقی در پژوهش‌ها باید دریافت امروزه کدام روش در دنیای پژوهش بیشتر مطرح است؛ از این رو باید طلاب را به اسلوب و باید‌های رایج آشنا کنیم.

رسا ـ اطلاع‌رسانی در این عرصه چه مقدار تأثیر دارد؟

‌‌اطلاع رسانی دقیق در این عرصه کمک بسزایی به حوزه دین می‌کند مثلاً یک پژوهشگری نوشته‌های برخی دانشمندان مسیحی را ترجمه کرد و مورد بررسی نیز قرار داد؛ اما این حرکت پژوهشی بعد از چند سال به اطلاع دیگر پژوهشگران ما می‌رسد.
اطلاع‌رسانی در عرصه پژوهش در بدنه حوزه بسیار کم است، حوزه می‌تواند با سرمایه‌گذاری، مقالات برتر را شناسایی و به طلاب عرضه کند.

امروزه در مبحث ورزش آخرین اتفاقات و رویداد‌ها را در قالب شکل‌های گوناگون خبری و رسانه‌ای در جامعه انعکاس می‌دهند، در مقوله پژوهش این حرکت‌ها صورت نگرفته و آثار برتر و مقالات علمی رده‌بندی نشده است؛ حتی اولویت‌های پژوهشی تا کنون شناسایی نشده است و هر محققی که در هر حوزه در حال فعالیت است، پژوهش خود را دارای اولویت می‌داند و از نبود سرمایه‌گذاری در آن موضوع کاری خود گله‌مند است، این آسیب از آن رو است که هیچ مرکزی برای هم‌اندیشی پژوهشی تا کنون ایجاد نشده است.

رسا ـ یعنی تقسیم کار پژوهشی تا کنون صورت نگرفته است.

بله. حاصل این نبود تقسیم کار، موازی‌کاری است، باز هم تأکید می‌کنم که اطلاع‌رسانی پژوهش‌های دینی جهان می‌تواند ما را در رسیدن به یک اسلوب و اولویت پژوهشی یاری دهد مثلاً اگر یک دائره‌المعارف دینی در دنیای مسیحیت تدوین‌ ‌شود، حوزه علمیه باید بررسی و یا نقد آن را پی‌گیری کند.

رسا ـ پس هدایت پژوهشی باید در حوزه صورت گیرد.

حرف تازه‌ای که در این راستا می‌‌توان به آن اشاره کرد وجود پژوهش‌های ناتمام در حوزه دین است و این نیز معلول همان نبود مرکز جامع و همچنین اطلاع رسانی فراگیر است.

امروزه ‌پژوهش‌های ناتمام در حوزه فراوان یافت می‌شود و دلیل این آسیب این است که فرد در هنگام پژوهش به نکات جدیدی دست می‌یابد و از موضوع اصلی خود رها می‌شود و موضوع جدیدی را پی‌گیری می‌کند؛ بنابر این محقق باید موضوع اولیه خود را به پایان ببرد و سپس موضوعات جدید را پی بگیرد؛ وگرنه این گونه پژوهش‌ها سبب تسلسل می‌شود و هیچ موضوعی نیز خاتمه نمی‌یابد.

از سویی دیگر بروز مسائل جدید نیز در به وجود آمدن کارهای پژوهشی ناتمام تأثیرگذار است، البته پژوهشگران به سبب این که نیروهای آزاد هستند، موضوعات و محور‌های پژوهشی را خودشان مدیریت می‌کنند، اگر سازمان یافته باشند، بعد از مدتی مرکز مربوطه، آن موضوع اصلی را از پژوهشگر می‌خواهند.

حوزه باید فهرستی از پژوهش‌های ناتمام تهیه‌ و کارهای مشابه را شناسایی کند و برای به انجام رسیدن این فعالیت‌ها اقداماتی صورت دهد و این از وظایف حوزه در مقوله پژوهش است.

رسا ـ آیا می‌شود با پیش‌بینی پژوهشی از این آسیب جلوگیری کرد؟

این که ما پیش‌بینی پژوهشی نداریم، سخن درستی است، ما سعی می‌کنیم مسأله شکل بگیرد و به نقطه حاد خود برسد، سپس آن را پاسخ دهیم و پژوهش خود را آغاز کنیم. برای نمونه امروزه مسأله خرافه‌گرایی در کشور ما وجود دارد، به یقین این مسأله یکی از مسائل مهم اجتماعی در آینده است که امروزه در حال شکل‌گیری است؛ بنابر این می‌توان با پیش‌بینی پژوهشی زودتر این آسیب را پردازش کرد و روشنگر‌ی‌های دین را به جامعه عرضه داشت.

رسا ـ آیا پژوهش،‌ موازی تبلیغ است؟ اگر موازی است چرا حوزه علمیه درباره تبلیغ بیشتر سرمایه‌گذاری می‌کند.

پژوهش و تبلیغ موازی هم هستند. حوزه باید روی توانایی افراد سرمایه‌گذاری کند اگر این کار صورت گیرد این موازات شکل خود را حفظ می‌کند و در هر زمینه‌ای دارای متخصص آن فن می‌شویم؛ بنابراین هم باید پژوهش محور باشیم و هم تبلیغ محور.

البته این را هم باید یادآور شوم که‌ مشکلات اقتصادی و معیشتی ‌در تبلیغ و تدریس زودتر برطرف می‌شود و این مشکلات می‌تواند یک پژوهشگر را از فضای پژوهشی دور کند و او را به فضای تبلیغی بکشاند. اگر پژوهش در حوزه مهم شمرده شود، باید مشکلات آن نیز کاسته شود.

حوزه می تواند با تربیت پژوهشگر، در آینده دارای مبلغانی پژوهشگر باشد که در این صورت عرصه تبلیغ با این نگاه متحول می‌شود و تبلیغ معنای واقعی خود را به دست می‌گیرد، همچنین یک مدرس هم می‌تواند در راستای درس خود با پژوهشی جامع به تدریس خود ادامه می‌دهد.

رسا ـ البته یک مبلغ می‌تواند از خروجی‌های پژوهش دیگران هم بهره‌مند شود، مهم این است که پژوهش ما پژوهش جامعی باشد.

بله. دقیقاً این‌گونه است.

رسا ـ نشست‌های نقد و بررسی آثار آیا در روند پژوهشی تأثیرگذار است؟

برخی مواقع یک اثر پژوهشی و علمی خوبی تولید می‌شود که می‌توانیم با برگزاری نشست‌های تخصصی آن اثر را به عنوان یک الگو معرفی کنیم، از سویی دیگر برخی محققان می‌توانند در این گونه نشست‌ها ‌به نقد و بررسی آن اثر بپردازند تا دریابیم هنوز فضای علمی نیازمند پژوهش‌های بیشتر است و نباید دست از کار کشید.

رسا ـ اولویت‌های پژوهشی در حوزه کدام‌اند؟

ما بحثی باید طرح کنیم با عنوان اصول و فنون پژوهش. یکی از کار‌هایی که پژوهش را ماندگار می‌کند مسأله محوری یک اثر است نه موضوع محور بودن آن. همچون آثار شهید مطهری که واقعا مسأله محوری برای استاد مهم و حیاتی بود.

درباره سؤال شما هم باید بگویم که جریان پژوهش‌ها در حوزه اگر بتواند مسأله محوری را دنبال کند آن وقت اولویت‌ها به دست می‌آید و شبهات و مشکلات علمی برطرف خواهد شد. در واقع پژوهشگر دینی با شناسایی دغدغه‌های‌ جوامع گوناگون باید گره‌ای از مشکلات بگشاید و حلال مسائل باشد.

رسا ـ ویژگی‌های یک پژوهشگر به ویژه پژوهشگر دینی چه چیزهایی می‌تواند باشد؟

مهم‌ترین خصوصیت برای یک پژوهشگر، آزاد‌آندیشی است یعنی پژوهشگر در برابر مکتب‌ها و جریان‌های گوناگون تأثیر و تأثر نشان ندهد، همچنین پژوهشگر نمونه باید شجاعت علمی را در خود نهادینه کند.

از مؤلفه‌های مهم دیگر این است که پژوهشگر نباید مغلوب گفته‌های دیگران شود.

رسا ـ سخن پایانی شما؟

‌مشکلات پژوهشی خود نیازمند بررسی است باید ابزار پژوهشی برای یک پژوهشگر فراهم باشد و متولیان امر بتوانند پاسخ‌گوی نیاز‌های پژوهشگران و نخبگان باشند؛ برای نمونه امروزه جای خالی یک کتابخانه شبانه‌روزی خالی است.

از مشکلات دیگر این‌که بخش قفسه باز هنوز در کتاب‌خانه‌ها آن گونه که باید ایجاد نشده است و پژوهشگر نمی‌تواند با آسودگی کامل به نیازمندی‌های خود دست یابد.

پیشنهادی هم ‌دارم مبنی بر این‌ که ‌ راه‌اندازی‌«پیک کتاب‌رسان» در حوزه علمیه از ضروریات است که این کار می‌تواند محقق را در رسیدن به مطلب مورد نظر، آن هم در زمان دلخواه کمک کند.

رسا ـ با تشکر از این که وقت گرانقدرتان را در اختیار خبرگزاری رسا گذاشته‌اید. /گ402