اسوه تمام عصرها و نسل ها

حجت الاسلام سید حسین کوششی

شخصیت های بزرگ و رهبران جامع نگر ، منحصر به یک عصر و نسل نیستند، آنان را نمی توان محدود به زمان خاصی کرد چون شیوه آنها به گونه ای است که بشر را تربیت می کند نه بشر در یک زمان خاص، بخصوص رهبرانی که کمال و علوم و هر آنچه را زیبنده آن هستند از عالم قدس به امانت می گیرند ، ایشان نه تنها به مقام انسان کامل رسیده اند که خود مشعل دار هدایت بوده و نورافشانی می کنند.

اما رضا (ع) که به دلها رضا و آرامش می دهد، در ظلمات زمان برای مشعل داری هدایت به سوی گم گشتگان حقیقت ره می پیماید، او از مدینه به طرف مشهد (توس) راه پیمود و در این دیار مقیم شد. او سراسر درس صبوری است و نام او به انسانهای خسته و پرالتهاب و درمانده امید و آرامش و نیرو می دهد. چرا که خود، الگوی رضا به قضای الهی است و با اینکه سالها از زمان زیستن آن بزرگوار می گذرد اما هنوز نسل نو و جامعه جدید، پای درسهایش زانوی ادب می زنند و الگو می گیرند. در این مجال کتاب گهرخیز زندگی هشتمین مشعل دار هدایت را تورقی می کنیم تا معضل نسل و عصر خود را به دستان پرمهر و رئوفش حل کنیم.

هدف اصلی امام (ع) پرورش انسانهاست . امام می فرماید الامامه زمام الدین و نظام المسلمین ، نظام مسلمین همان به راه آوردن است و چیزی جز تربیت نیست.

عنصر زمان در زندگی امام هشتم (ع) عینیت و جلوه خاصی دارد . ایشان در زندگی فردی و اجتماعی خود زمان را به عنوان یک عامل مهم و تعیین کننده در تصمیم گیری ها مورد توجه قرار داده و در برخی موارد به آن استناد می کند. لذا نقش زمان و توجه به حرکت صعودی و تکاملی در زندگی از اموری است که باید مورد توجه همگان قرار گیرد.

نکته: باید به این نکته توجه داشت که تخلق به اخلاق اسلامی، توحید گرایی، زهد و پارسایی، دوری از حب دنیا و پایبندی به شریعت الزاما به معنای فرار از مقتضیات زمان نیست، امروز تکنولوژی در ابعاد مختلف زندگی ها رسوخ کرده است و ما ناگزیریم خود را در این رشد و شکوفایی نباخته و صحنه را ترک نکنیم، بلکه باید محکم و استوار در صحنه بوده و موارد تزاحم یا تضاد بین شریعت و استفاده ناصحیح از صنعت رشد یافته را مداوا کنیم.

در برخورد امام رضا (ع) با گروهی از صوفیان اتفاق جالبی رخ داد. صوفیان به امام می گویند : امت به پیشوا و رهبری نیازمند است که جامه اش خشن و طعامش ساده باشد و بر الاغ سوار شود و از بیمار عیادت کند. ( این سخنان عده ای است که زهد را در ژنده پوشی خلاصه کرده و مفهوم اصلی آن را درک نکرده اند).

الگویی که امام (ع) در پاسخ به این گروه از خود به نسل ها ارائه می دهد این است: اولا حضرت به رفتار یکی از انبیاء استناد کرده و می فرماید: حضرت یوسف منصب پیامبری داشت و در مجلس فرعونیان نیز برپشتی های آنان تکیه می زد. وای بر شما جز این است که از امام ، قسط و عدل خواسته می شود و اگر سخنی بگوید راست و اگر حکم کند برقاعده عدل و داد است و اگر وعده کند انجام می دهد. شیوه ای که امام ارائه دادند، کاملا علمی و منطقی و مستدل است ، ایشان با این رفتار فهماندند که زهد چیزی نیست که شما می گویید و اگر قرار است زهد، کمال باشد و فقط با زهد به کمال رسید، پس حضرت یوسف با اینکه پیامبر بوده و از مقام عصمت برخوردار است ، از این کمال محروم است.

ثانیا: خداوند هیچ طعامی یا لباسی را حرام نفرموده و در قرآن می فرماید: قل من حرم زینه الله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق...
پس آنچه در مفهوم زهد خوابیده، وابستگی هایی است که باید قطع شود، زهد به معنای کناره گیری نیست، بلکه قطع وابستگی هاست.

شخصیت واقعی افراد، نوعا در تعامل با یکدیگر تبلور یافته و جوهره اصلی آن ظاهر می شود، توجه به حقوق شهروندان، کارگران و خدمه یکی دیگر از رفتارهای امام (ع) است، ایشان در هنگام غذا خوردن حتی حقوق افرادی را که کمتر مورد توجهند مراعات می کردند.

نکته: متاسفانه امروزه یکی از عواملی که موجب بروز هیجان های اجتماعی و استرس های فردی است ، شفاف نبودن قراردادهاست. امروز، کارفرما با به کار گرفتن عده ای کارگر به منافع زیادی می رسد، اما حتما می دانید که بعضی از کارگران مدتها ازحقوق روزانه خود محرومند و کارفرما حق آنان را نمی دهد و همین امور به بیماری روحی و روانی در افراد منجر شده است.

سلیمان بن جعفر می گوید: با امام (ع) روانه خانه شدیم، و غروب آفتاب غلامان مشغول کار بودند ، با آنان مرد سیاهی کار می کرد که از غلامان حضرت نبود. امام (ع) فرمود این مرد کیست؟ گفتند با ما کار می کند، حضرت فرمود: مزدش را معین کرده اید؟ گفتند خیر ، هر چه به او بدهیم راضی می شود: امام به شدت آشفته و خشمگین شد و فرمود: من بارها نهی کرده ام از اینکه کسی را قبل از آنکه اجرتش را معین کنند، به کارگیرند. سپس فرمودند وقتی مزد کارگر تعیین نشود اگر سه برابر آنچه مزدش است به او بپردازی باز گمان می کند که از اجرت او کاسته ای و اگر پیش از انجام دادن مزدش را معلوم کنی و پرداخت کنی تو را به سبب وفای به عهد می ستاید و اگر اندکی زیادتر از مزدش به او بدهی ، آن را بخششی از تو می داند.

حقوق کاراز مهمترین حقوق است ، حقوقی که قبل از خشک شدن عرق پیشانی باید پرداخت شود و چه زیبا امام (ع) به قانون کار و نقش آن در آرامش و امنیت زندگی اشاره می کنند . آیا این الگوی رفتاری امام (ع) بهترین، موثرترین و پایدارترین روش یادگیری مفاهیم آموزشی ، دینی و ... نیست؟
این شیوه رفتار آن قدر مهم است که در کتب فقهی ، بابی تحت عنوان «سنت » مطرح است و در این باب رفتار امام (ع) به عنوان حجت و دلیل مورد استناد است و قانون گذاران و مجریان قانون نیز بهتر است به این شیوه امام (ع) دقت داشته باشند.

مشکل نسل و جامعه امروزی فقدان قانون نیست. بلکه مشکل اصلی عمل نکردن به قانون است . امام رضا (ع) با تاسی به قانون اسلام به سایر خدمه و افراد قانون گریز اعتراض می کرد که چرا قانون را رعایت نمی کنید؟

اصولا رهبران و حاکمان اسلامی سمت الگودهی دارند و آحاد جامعه نیز سمت الگوپذیری ، و لذا می بینیم پیشوای هشتم شیعیان چگونه نقش خود را ایفا نمودند. سیره
درس آموزی حضرت نوعا رفتاری بود تا بدین وسیله دیگران را به مراعات قانون در جامعه وادار نمایند. قانون چیزی جز مراعات حقوق افراد نیست و امام (ع) حقوق آحاد جامعه را در جای جای زندگی به مردم نشان داده اند.

ابراهیم بن عباس می گوید: هرگز ندیدم امام رضا(ع) را که در گفتار و سخنان خویش به کسی ناروا بگوید وستم کند، هرگز ندیده ام امام رضا (ع) حرف کسی را قطع کند، هیچ گاه در وقت قدرت و توانایی حاجت کسی را رد نفرمود.

رعایت موازین شرعی صرفا به معنای مستحبات نیست بلک پایبندی به منویات اسلام نیز هست و لذا حضرت رضا(ع) با توجه به منویات اسلام، شاکله یک شخصیت متدین را مطرح می نمایند.
نکته: از حقوقی که همه بریکدیگر داریم، این است که در بحرانها به یاری هم شتافته و تسکین دهنده آلام ودردهای یکدیگر باشیم نسل امروز به لحاظ شرایط به وجود آمده درگیر بحران های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در سطح کلان است و شایسته است در این بحرانها ، غمخوار یکدیگر بوده و به فکر رفع مشکلات ناشی از آن باشیم.

یکی از مهمترین عناصری که در رفتار امام علی بن موسی الرضا (ع) بسیار روشن بوده و به عنوان الگوی جامعه امروزی می توان به آن تاسی نمود، غیرت دینی آن حضرت می باشد . به گوشه ای از این حساسیت اشاره می شود، با شهادت امام کاظم (ع) فرقه واقفی ها سربلند کرده و پایان امامت را اعلام کردند. با اینکه امام کاظم (ع) به امامت هشتمین گل نبوی یعنی امام رضا (ع) اشاره فرموده بودند، اما دستان مغرض و بیمار همواره در آستین پلیدی به کار مشغول بود. چند فرقه هایی را به سوی امام رضا (ع) گسیل نمودند . مامون، رئیس اسقفها و دانشمندان یهود و همچنین روسای صائبی ها، هندوها و زرتشتی ها را به مجلس امام (ع) می فرستاد تا با امام (ع) بحث کنند، تا شاید امام (ع) مغلوب گردد ، اما در هر صحنه ای مامون به ظاهر خود اولین مرید بود. از طرف دیگر برخی مسلمانان کج اندیش نیز به جمع آنان افزوده شده و به جای یاد گرفتن به عیب جویی می پرداختند و کج فهمی های خود را به اسلام نسبت می دادند. در این هنگام امام (ع) صبورانه و با رضای باطنی به تعمیم مکتب آل محمد (ص) همت می گماشت . عناوینی چون تفویض تشبیه ، رویت خدا، اراده خدا و خلق، یگانگی و ... مورد بحث قرار می گرفت و امام (ع) همه را به دقت پاسخ می دادند.

نکته قابل توجه این است که امام (ع) نوع گویش خود را به روز کرده بودند و این در امر تبلیغ بسیار موثر بود و به سایر زبانها به طور مسلط و روان صحبت می کرد. در بحارالانوار آمده است که امام رضا (ع) به زبان مردم سخن می گفتند ( یکلم الناس بلغاتهم ) . لذا بر مبلغان دینی مخفی نیست که هنر زبان شناسی، بالاترین هنر در انتقال فرهنگ است)جلسات مناظره امام (ع) که برای دفاع از تمامیت دینی برپا می شد و امام با غیرت دینی که داشتند به تمام سوالات و اشکالات به دقت گوش داده و آن گاه به صورت مستدل پاسخ می دادند. در برخی موارد امام (ع) به کتب سوال کنندگان استناد می کردند .اهل حدیث و معتزله در برپایی این جدال ها و کشمکشهای فکری، بیشترین سهم را داشتند.

نکته:

1. یکی از دغدغه های مهم نسل امروز ما، ورود شبهاتی است که از بیرون دین وارد دین می شود و همان گونه که امام در زمان خویش پرچمدار جلسات مناظره بودند ، امروز نیز جوانان و غیرتمندان دینی باید با تاسی به ایشان جلسات پاسخ به شبهات دینی را برپا کرده و آن را جدی بگیرند. دفاع از دین همیشه به معنای قیام مسلحانه نیست گرچه آن نیز در جای خود لازم است و بارها شاهد قیامها در تاریخ تشیع بوده ایم، اما تا زمانی که به آن حد نرسیده لازم است مجالس مناظره و گفتگو را که بهترین شیوه و الگوست از امام رضا (ع) فرا گرفته و به شبهات دینی به دقت گوش داده و سپس پاسخ های مستدل و قانع کننده ای را ارائه دهیم.

2 .تربیت نیروی انسانی در این خصوص بسیار مهم است ، زیرا رساندن پیام دین به همگان، مستلزم مجالس بحث و علم آموزی در موضوعات متفاوت است.

3 .عصر امام رضا (ع) عصر ترجمه کتب به زبانهای عربی و فارسی بوده ، موضوعات مختلف به سرعت از سایر کشورها به ایران آمده و به زبان روز ترجمه شد و در اختیار مردم قرار می گرفت که دارای اثرات مثبت و منفی بر جامعه مسلمانان آن زمان بود. لذا نظارت و توجه به نوع کتابها و موضوعات وارده از کشورها که به زبان فارسی ترجمه شده و در جامعه توزیع می گردد، در خور ضرورت و دقت است.

دکتر طه حسین، اندیشمند معاصر مصری درباره تاثیر ناروایی که آشنایی مسلمانان با فرهنگهای بیگانه بخصوص فرهنگ یونانی داشت ، می نویسد: چیزی نگذشت که مسلمانان با فرهنگهای بیگانه بخصوص با فرهنگ یونانی و از همه بیشتر با فلسفه یونان آشنا شدند، اینها همه روی مسلمانان اثر گذاشت و آن را وسیله دفاع از دین خود قرار دادند، آن گاه قدمی فراتر نهادند و عقل قاصر بشری را بر همه چیز حاکم شمردند و گمان کردند تنها عقل، سرچشمه معرفت است و تلویحا خود را بی نیاز از سرچشمه وحی دانستند. این ایمان افراطی به عقل، آنان را فریفته ساخت و به افراط و دوری از حق گرفتار آمدند . همین اشتباه بود که درب های اختلاف را به روی آنان گشود و هر جمعیتی به استدلال های واهی تمسک جستند و شمار فرقه های آنان از هفتاد مورد نیز تجاوز کرد.

در عصر امام هشتم (ع) ، فرقه های گوناگون از یک سو و مذاهب غیرمسلمان از سوی دیگر آب را گل آلود کرده و فرصتی خوب و مناسب برای حاکمیت وقت ایجاد کرده بودند. این شرایط خاص فکری و فرهنگی، وظیفه سنگینی بر دوش امام (ع) گذاشت ، آن امام بزرگوار که در آن عصر زندگی می کرد و به خوبی از این وضع خطرناک آگاه بود ، با همتی جدی انقلاب فکری عمیقی ایجاد فرمود و در برابر این امواج سهمگین و تندباد خطرناک ، اصالت عقیده و فرهنگ جامعه اسلامی را حفظ کرد و سرانجام این کشتی را با رهبری حکیمانه خویش از سقوط در گرداب انحراف و التقاط رهایی بخشید. بدون شک این مجالس با دفاع عالمانه امام رضا (ع) از دین و پیروزی اسلام بر سایر مذاهب پایان می یافت و هلهله و شادی مسلمانان، فضا را پر می کرد و یک احساس غرور و شادی به همگان دست می داد و این احساس شادمانه در پایبندی مسلمانان به عقاید، نقش بسزایی داشت.

از آنجایی که تبلیغات مسموم غرض ورزان بسیار دقیق بود ، ممکن بود که پس از گذشت چندین سال دیگر نامی از اسلام باقی نماند، ولی امام با این مجالس و مناظرات علمی ، روحی نو در کالبد مرده آن عصر دمیدند.

به گزارش رسالت، نکته: نسل امروز بویژه مسئولین ذیربط و مخصوصا حوزه های علمیه ، اساتید دانشگاه ونهادهای فرهنگی وظیفه دارند با الهام از زندگی امام رضا (ع) رهنمودهای پیشوا و رهبر عزیز انقلاب که همچون عصر علی بن موسی الرضا (ع) نسبت به خطر اقدامات و هجمه های فرهنگی دشمن هشدار داده و تاکید می نمایند، از پیشوایان دینی الگو گرفته و نسبت به ارزشهای دینی و اسلامی همت داشته و با نگاهی جدی به دور از شعار و گفتار، غیرت دینی، اسلامی و فرهنگی خود را عملا ثابت نمایند.

برآیند بحث

1- با برنامه ریزی صحیح و صبر و بردباری باید معضلات اجتماعی را مرتفع کرد.
2- توجه به تربیت و ارتقای کمالات انسانها باید در برنامه ریزی ها به عنوان یک اصل مورد توجه قرار گیرد.
3- توجه به مقتضیات زمان از عوامل تعیین کننده در تصمیمات باشد.
4- افراد جامعه بویژه مدیران همواره باید در صحنه بوده و صحنه تلاش را ترک نکنند.
5- تعالیم و مفاهیم دینی و فرهنگی مورد توجه قرار گیرد.
6- با رعایت حقوق دیگران، هیجان های اجتماعی و استرس ها در جامعه کاهش خواهد یافت و امنیت روانی ایجاد می شود.
7- عنصر قانون در جامعه باید مورد توجه وجدیت قرار گیرد.
8- باید به قانون با رفتار و پرهیز از قانون گریزی ، التزام داشت.
9- اخلاق حسنه و برخورد شایسته در جامعه باید نهادینه شود.
10 - مدیران نسبت به مسائل دینی و فرهنگی حساسیت و غیرت دینی داشته باشند.
11- به شبهات نسل جدید پاسخ عقلانی داده شود.
12- مواظب ورود انحرافات در مسائل اعتقادی و دینی باشید.
13- نسبت به تربیت نیروی انسانی باید همت جدی مبذول گردد.
14- آشنایی مدیران و گویندگان با زبانهای گوناگون مورد تاکید و یک ضرورت است.
15- در مناظرات و گفتگوها عنصر عقل، منطق و استدلال مورد توجه باشد.
16- در مناظرات، رعایت اخلاق، ادب و استفاده از مشترکات مورد توجه باشد.
17- در مناظرات، افراد خود را حق مطلق تلقی نکرده و طرف مقابل را صددرصد باطل ندانیم.
18- توجه به مسائل فرهنگی و تهاجمات فرهنگی بسیار مورد تاکید است./د103