شمولیت دین بر عمل عبودی، معرفت ایمانی و محبت الهی

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا به نقل از رسالت، امروزه در جامعه اسلامی پژوهش درباره ساختار دین و عناصر اصلی دینداری اهمیت خاصی دارد. پژوهش در مولفه های دینداری بر اساس آیات و احادیث اسلامی به مطالعات مربوط به روان شناسی دین، ساخت ابزارهای پژوهشی ناظر به متغیرهای دینی، و بررسی ارتباط دینداری با دیگر سازه های روان شناسی کمک می کند.هدف از تحقیق حاضر، بررسی مولفه های دینداری با رویکرد درون دینی به آیات قرآن و احادیث معصومان (ع)، و تبیین عناصر اصلی دینداری با دید روان شناختی است.

 

در این گفتار، ضمن مطالعه مفهوم اصلی دین به معنای دیانت و دینداری، سه دسته از واژگان و مفاهیم از متون قرآنی و حدیثی مورد مطالعه قرار گرفتند. این سه دسته عبارت است از: الف) واژگان کلیدی مولفه های دینداری؛ ب) اوصاف و نشانگان افراد دیندار؛ ج) دیدگاه و رفتارهای منافی با دینداری.

در بررسی این سه دسته از متون، چنین درک شد و اینچنین بدست آمد که، محورهای اساسی دینداری مورد تاکید این متون، سه امر است:1 - علم و معرفت یقینی و باور قلبی به متعلقات ایمان2 ؛- دوستی خدا، رسول (ص) و اهل بیت (ع)، و نیز ارتباطهای عاطفی، پذیرش ولایت و امور وابسته به آن3 ؛- عمل صالح، اطاعت، عبادت و پرهیز از گناه و آلودگی های اخلاقی و معنوی.

از این رو مولفه های به دست آمده از این سه دسته از متون، در سه بعد1 - شناختها و باورها،2 - عواطف، و 3 - عملکردها طبقه بندی گردیده است، سپس مولفه های کشف شده از هر دسته از متون، در جدولهای مختلف نشان داده شده و در پایان، به بحث و نتیجه گیری در مورد این مولفه ها و ذکر محدودیتهای پژوهش پرداخته شده است.

مقدمه

در جامعه اسلامی، پژوهش درباره عناصر دینداری و ساختار دیانت اهمیت خاصی دارد. پژوهش در مولفه های دینداری بر اساس متون اسلامی، می تواند در مطالعات مربوط به روان شناسی دین مفید واقع شود. شناخت مولفه های دینداری، به ساخت ابزارهای پژوهشی ناظر به متغیرهای دینی کمک می کند و ساخت این گونه ابزارها، می تواند بررسی ارتباط دینداری را با دیگر سازه های روان شناختی ممکن سازد.
اصولا در شناخت قلمرو دین و بررسی زیرساختهای آن، دو رویکرد وجود دارد؛ رویکرد درون دینی و رویکرد برون دینی.

الف) در رویکرد درون دینی با پژوهش در متون دین، عناصر اصلی و محوری آن در ابعاد مختلف شناسایی می گردد. در این روش، رجوع به متون اصلی دین و استنباط محتوای آن، نشان می دهد که دین در چه حیطه هایی برای انسان راهگشا و پیام آور است و جنبه های مهم دینداری و میزان انتظاری که دین از افراد دارد، چیست؟ مطالعه دین با هر دو رویکرد فوق امکان پذیر است.

ب) در رویکرد برون دینی، از بیرون به دین نگریسته می شود و بر مبنای انتظاری که از دین می رود، اهداف و قلمرو آن مشخص می گردد.

در این نوشتار، مولفه های دینداری با رویکرد درون دینی از متن قرآن و سنت، مورد مطالعه قرار گرفته است.

مساله اصلی مورد نظر آن است که در منابع اصیل اسلامی چون قرآن و احادیث معصومان (ع)، چه عناصر محوری و مولفه های مهمی برای دینداری در نظر گرفته شده است و چگونه می توان آنها را از نظر روان شناختی طبقه بندی و اولویت بندی کرد؟

روش

به طور کلی در این پژوهش، با روش اجتهادی (توصیفی-تحلیلی) و ضمن مطالعه مفهوم واژه دین از قرآن، سه دسته از متون مربوط به مولفه های اصلی دینداری بررسی گردید که عبارت اند از:

1-واژگان کلیدی مانند: ملاک الدین، اصل الدین، اساس الدین، قواعد الدین، راس الدین، عماد الدین، عمود الدین، نظام الدین، جماع الدین، دعائم الدین، ارکان الایمان، اصل الایمان، و حقیقه الایمان.

2-نشانگاه و اوصاف مومن و دیندار.

3-عناصری که با دینداری و ایمان منافات دارد.

در این تحقیق، مولفه های این سه دسته از متون در سه بعد شناخت و باور، عواطف، و عملکرد طبقه بندی شده است.

مفهوم واژه های دین

واژه دین در متون قرآنی و حدیثی به معانی متعددی به کار رفته، ولی دو مفهوم آن شایع است:

الف) مجموعه قواعد اعتقادی، اخلاقی، فقهی و حقوقی است که خداوند به منظور اداره فرد و جامعه انسانی و پرورش انسانها در اختیار بشر قرار داده است. مرحوم طریحی در مجمع البحرین ضمن تعریف دین به این مفهوم، دو آیه19 و85 سوره آل عمران را از موارد کاربرد واژه دین به این مفهوم دانسته و می نویسد: دین همان قواعد و مقررات خداوندی برای صاحبان خرد (بشر) است که شامل اصول و فروع است. خدای متعال می فرماید: همانا دین پسندیده در نزد خدا اسلام است و نیز می فرماید: هر کس غیر از اسلام دینی اختیار کند، هرگز از وی پذیرفته نیست و او در آخرت از زیانکاران است.

ب) دین به معنای دینداری است، یعنی طاعت، انقیاد و پایبندی فرد به همان قواعد اعتقادی، اخلاقی، فقهی و حقوقی که خدا در اختیار بشر قرار داده است. این مفهوم، کاربرد بیشتری در قرآن دارد و حتی گفته شده که مفهوم اصلی واژه دین در قرآن همان خضوع و انقیاد در برابر برنامه ها و مقررات الهی است.

 

این مفهوم (مفهوم دینداری) شامل شناخت و پذیرش قلبی توحید، عدل، نبوت، امامت و آخرت، و نیز انقیاد در برابر احکام الهی است. مفهوم واژه دین در آیات دیگری مانند آیه پنجم سوره بینه جز دینداری نیست؛ زیرا ضمن توجه مردم به ماموریت اصلی آنان و انتظاری که از آنها می رود، از بندگی و دینداری مخلصانه و مولفه های اصلی آن مانند اقامه نماز و پرداخت زکات به عنوان دین قیم یاد می شود.

در این تحقیق، صرفا این مفهوم دوم تبیین می گردد و سه دسته از متون قرآنی و حدیثی مورد استفاده قرار می گیرد:

واژگان کلیدی

واژگان کلیدی در احادیث که نشان دهنده مولفه های اصلی در دینداری هستند، عبارت اند از: ملاک الدین، اصل الدین، قواعد الدین، اساس الدین، عماد الدین، راس الدین، نظام الدین و جماع الدین.

ملاک الدین: این واژگان کلیدی، به معنای ملاک و معیار دینداری است و برای نمونه، در کلام امام علی (ع)، درباره دو مولفه اصلی دینداری، یعنی صدق و یقین به کار رفته است. آن حضرت می فرماید:دو چیز مهم ملاک و معیار دینداری است: یکی صدق و راستی، و دیگری شناخت و باور یقینی. (1)

اصل الدین: این واژه به معنای ریشه اصلی دینداری است که رسول اکرم (ص) آن را درباره توحید به کار برده است. آن حضرت می فرماید: برای هر دینی اصل و پایه و فرع و بنیانی است و اصل دینداری و پایه آن کلمه توحید یعنی، لا اله الاالله، و فرع و بنیان آن محبت مردم به اهل بیت (ع) است. (2) این واژه در چند کلام امام علی (ع)، نیز آمده است:

الف) امانتداری و وفای به پیمانها از پایه های اصلی دینداری است. (3)،

ب) اقامه نماز و پرهیز از گناهان کبیره، پایه اصلی امور مربوط به دینداری دانسته شده است؛ (4)،

ج) دینداری به درختی تشبیه شده که اصل و ریشه آن تسلیم امر خدا بودن و خشنودی از خدا و نعمتهایی است که به فرد داده شده، یا رضایت از آنچه درباره آن روا داشته شده است. (غررالحکم1255 )،

د) حضرت ضمن تشبیه دینداری به درخت، با آوردن”ل” تاکید، ریشه و اصل دینداری را، یقین به پروردگار می داند. (غررالحکم3541 )

قواعد الدین: این واژه به معنای پایه های دینداری است. امام علی (ع) در عبارتی، شش چیز را از پایه های دینداری دانسته و می فرماید:شش چیز از پایه های دینداری است که عبارت اند از: شناخت یقینی ناب و خالی از ابهام و شک به خدا و متعلقات دیگر ایمان، خیر خواهی مسلمانان، برپا داشتن نماز، پرداخت زکات، انجام حج، و وابسته نبودن به دنیا. (غررالحکم5638 )

اساس الدین: این تعبیر به معنای پایه و بنیاد دینداری است. در کلام امام علی (ع)، محبت و پیروی از محمد و آل محمد، بنیاد دینداری مطرح گردیده است. (5)

عماد الدین و عمود الدین: این دو واژه به معنای رکن و ستون دینداری است. این دو عبارت در کلام رسول اکرم (ص)، امام علی (ع) و امام باقر (ع) درباره نماز است. رسول اکرم (ص) با دو تعبیر عماد و عمود و امام باقر (ع) با تعبیر عمود، نماز را ستون و رکن اساسی دینداری معرفی می کنند. (6) همچنین حضرت علی (ع) ضمن سفارش موکد به نماز می فرماید: شما را به خدا قسم مراقب نماز باشید؛ زیرا پایه و ستون محوری دینداریتان است. (نهج البلا غه نامه47)

راس الدین: این واژه به معنای سر و عنصر محوری در دینداری است که پیش از امور دیگر دینداری، مورد توجه قرار می گیرد. این تعبیر در پنج حدیث از امام علی (ع) آمده است. در این احادیث، عناصر محوری در دینداری که در برابر دیگر عناصر دینداری به منزله سر، نسبت به دیگر اعضای بدن دانسته شده است، عبارتند از: مخالفت با هواهای نفسانی و شیطانی، انجام اعمال نیک و شایسته، راستی در گفتار و کردار و معرفت یقینی که به راستی مطابق با واقع و درست باشد.(7)

نظام الدین: این واژه حکایت از ارتباط عناصر دینداری و ساختار آن دارد و منظور این است که فرد دیندار با اعمال شایسته خود، جلوه هماهنگ و آراسته ای از دین نشان می دهد. در دو حدیث امام علی (ع) این تعبیر به کار رفته است. آن حضرت در حدیثی می فرماید: نظام و آراستن دینداری با دو ویژگی است: یکی اینکه به راستی و صداقت درباره خود داوری کنی و در احقاق حق خویش، حقوق دیگران را نادیده نگیری، و دوم اینکه به برادران دینی خود کمک و یاری رسان.(8) نیز ایشان در حدیث دیگری فرموده است: آراستگی و نظام دینداری، مخالفت با هواهای نفسانی، پاک سازی نفس از وابستگی و میل شدید به دنیا است. (همان9981 ) در حدیث امام باقر (ع)هم عشق و محبت به اهل بیت، آراستگی و نظام دینداری دانسته شده است. (الامالی ص296)

جماع الدین: این واژه به معنای جامعیت دینداری است و منظور اوصاف جامع دینداری است که در یک فرد گرد می آید. این واژه در سه حدیث از حضرت علی (ع) آمده است. آن حضرت در حدیث نخست، اوصاف جامع دینداری را چهار چیز می داند: 1 - اخلاص در انجام اعمال نیک 2 ؛- آرزوهای دور و دراز دنیوی نداشتن 3 ؛- بذل و بخشش و احسان به دیگران 4؛- کف نفس و بازداری از زشتیها. (9)
حضرت در حدیث دیگری می فرماید: بر تو باد به رعایت تقوای الهی و صدق و راستی که این دو جامع دینداری است.(همان،2827 ) در حدیث دیگری نیز فرموداند: سه صفت است که جامع دینداری است:1 - عفت و پاکدامنی،2 - ورع و پرهیز از محرمات،3 - حیا.(همان،4679)

در احادیث مطرح شده فوق، از38 عبارت،4 عبارت مربوط به بعد شناختی،21 عبارت مربوط به بعد عاطفی و13 عبارت مربوط به بعد عملکردی است. در بعد شناختی، معرفت یقینی به خدا و متعلقات دیگر ایمان مطرح شده است، معرفتی که به راستی مطابق با واقع و درست باشد و هیچگونه شک و ابهام در آن نباشد. در بعد عاطفی بر مولفه های اساسی در ارتباط با خدا، رسول خدا و اهل بیت، مسلمانان و مومنان، خود، دیگران و دنیا تاکید شده است. در بعد عملکردی نیز اقامه نماز، پرداخت زکات، انجام حج، انجام اعمال نیک، بخشش و احسان، وفای به عهد، امانتداری، راستی در گفتار و کردار، پاکدامنی، تقوا، پرهیز از گناهان کبیره و دوری از حرام مطرح شده است.

پاورقیها:
1: غررالحکم 5770.
2: بحار الانوار ج23 ص 247.
3: غررالحکم 1762.
4: بحار الانوار ج78 ص 7.
5: نهج البلاغه خطبه 2.
6: برقی، المحاسن،ج1،ص116؛ سبزواری، محمد،جامع الاخبار،ص185.
7: مبانی نظری مقیاسهای دینی، قم ، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه1384
8: غررالحکم،9983
9: غرر الحکم، 4770   

/د103