دینداری و نشانگان آسیب شناختی آن

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا، مسئله اصلی مورد نظر دررابطه با دین،  آن است که دین در چه حیطه هایی برای انسان راهگشا و پیام آور است و جنبه های مهم دینداری و میزان انتظاری که دین از افراد دارد، چیست. به عبارت دیگر در منابع اصیل اسلامی چون قرآن و احادیث معصومان (ع)، چه عناصر محوری و مولفه های مهمی برای دینداری در نظر گرفته شده است و چگونه می توان آنها را از نظر روان شناختی طبقه بندی و اولویت بندی کرد. روزنامه رسالت با انتشار یادداشتی به این موضوع پرداخته است.

 

به طور کلی در این پژوهش، درجهت نایل گشتن به مولفه های اصلی دینداری، از سه بعد به مولفه های مطروحه در بطن دین می نگریم:

1- واژگان کلیدی مانند: ملاک الدین، اصل الدین، اساس الدین، قواعد الدین، راس الدین، عماد الدین، عمود الدین، نظام الدین، جماع الدین، دعائم الدین، ارکان الایمان، اصل الایمان، و حقیقه الایمان.

2- نشانگاه و اوصاف مومن و دیندار.

3- عناصری که با دینداری و ایمان منافات دارد.

در بخش واژگان کلیدی به تعریف تمامی واژگان فوق پرداختیم. در بخش نشانگان و اوصاف فرد دیندار عنوان داشتیم که در آیات و احادیث زیادی، ویژگی ها و مشخصات فرد دیندار و مومن آمده و نشانه ها و ویژگی های شناختی، باور، عاطفی و رفتاری افراد دیندار مطرح شده است. در بیشتر این مجموعه از آیات و احادیث، همه جنبه های دینداری مورد توجه قرار گرفته و حقیقت دینداری هم به گونه ای است که هر یک از عناصر آن به تنهایی تحقق نمی یابد، بلکه مجموعه معرفت یقینی، باور و عواطف مثبت، عملکردهای شایسته، پرهیز از عمکردهای ناشایسته، ایمان و دینداری به شمار می آید. از سوی دیگر، این ویژگی ها در آیات و احادیث فراوانی تکرار شده و مورد تاکید قرار گرفته است.

در این بخش و جهت جمع بندی در آن، مجموع اوصاف و نشانگان فرد دیندار را در سه بعد شناختی، عاطفی و عملکردی میتوان چنین برشمرد:

الف- بعد شناختی و اعتقادی

1- شناخت و باور به خدا و رسول، آخرت، ملائکه، کتب آسمانی و پیامبران

2- افزایش باور به هنگام تلاوت قرآن

3- باور به گونه ای که عمل آنرا تصدیق می کن

4- باور به دل و زبان و عمل

5 - شناخت دشمنان خدا

6- به دنبال علم بودن.

ب- بعد عاطفی، انگیزشی و اخلاقی

 

1 - محبت خدا، رسول و اهل بیت(علیهم السلام)

2- رضا و خشنودی از خدا، رسول و اهل بیت

3 - گذشت

4 - صداقت

5- ترجیح حق بر باطل

6 - صله رحم

7 - عدم وابستگی به دنیا

8 - رضا و خشنودی به قضای الهی

9 - تسلیم امر خدا بودن

10 - توکل و اعتماد بر خدا

11 - ترجیح دادن خدا بر خویشاوندان خود

12- خوف و رجاء

13- همدردی با مومنان

14 - هرچه بر خود می خواهد برای دیگران هم بخواه

15- توجه قلبی به خدا

16 - پایبندی به خانواده

17- حلم و بردباری از خشم نابجا

18- پایبندی به تعهدات

19- اخلاص

20 - دوستی و مهرورزی

21 - خشوع در عبادت

22- صبر در شداید و سختیها

23- وجل بودن، ترس از نوع ترس مخبتین

24- خشم . خوشنودی به خاطر خدا
25 - گشاده رویی و اخلاق نیکو.

ج- بعد عملکردی:

 

1 - انجام عبادت نماز و محافظت بر آن از حیث کیفیت و کمیت

2 - روزه گرفتن

3- برنامه ریزی درست در امر معاش

4 - پرداخت زکات

5 - فداکاری با جان و مال در راه خدا

6 - عمل صالح

7- سلام کردن

8 - انفاق کردن

9 - استواری در راه خدا

10- پایداری در دفاع از جنگ

11 - اقامه قسط و عدل و عدالت

12- راستگویی
13- ذکر و یاد خدا

14 - نیکو سخن گفتن

15 - شهادت عادلانه

16 - اطاعت همه جانبه از خدا و رسول و امام(علیهم السلام)
17- تزکیه نفس

18 - پرهیز از گناه، دوری از لغو بیهودگی
19- دوری از زشتی

20 - عفت و پاکدامنی

21- رعایت تقوا

22- پرهیز از ستم

23 - یاری دین خدا

24 - هماهنگی دل، گفتار و کردار

25- امانتداری.

ج- نشانگان آسیب شناختی دینداری: بعد سوم از عناصر و مولفه های دینداری مطروحه در بطن دین عبارت است از نشانگان آسیب شناختی دینداری است.

این عناصر که با دینداری منافات دارد و موجب تضعیف ایمان است، اموری را دربر می گیرد که به هر سه دسته عناصر شناختی، عاطفی و عملکردی معطوف است. متونی که در آنها به این امور منافی پرداخته شده فراوان است. در ذیل به تعدادی از مجموعه آیات و احادیث، بر اساس دسته بندی بالاآورده می شود.عناصر شناختی: در آیات و احادیث زیر به عناصر منافی با دینداری که مرتبط با بعد شناختی است، پرداخته شده است. رسول اکرم(ص) می فرماید:همه خیر و خوبی ها با عقل ادراک می گردد، و کسی که تعقل ندارد و عقل خود را به کار نمی گیرد تا امور را به خوبی ادراک کند، دیندار نیست.(1) امام علی(ع) هم می فرماید: “کسی که به دلیل خوب نیندیشیدن در امور دینی شک و تردید پیدا کند، دیندار شمرده نمی شود.(غررالحکم،1014 )

امام صادق(ص) در مورد کسی که در دین پیامبر و هدایت علی بن ابیطالب تردید مینماید، فرمود: کسی که شک و تردید دارد، دیندار نیست.(2) قرآن ضمن اینکه اظهار نظر کفر آمیز گروهی از قوم موسی را خلاف ایمان دانسته و از مومنان خواسته است بمانند آنان ایمان خود را از دست ندهند می فرماید: ای مومنان ا به مانند آن کسانی نباشید که (با حرفهای کفرآمیز و تقاضای دیدن خدا با چشم)، موسی را رنجاندند و خداوند او را از آنچه در حق او می گفتند مبرا ساخت و او(حضرت موسی) پیش خدا آبرومند(و گرانقدر) بود(احزاب،69 )

حضرت علی(ع) در مورد کسانی که تفقه ندارند و ادعای دینداری می کنند، یا نیندیشیدن آنها به انکار آیه ای از کتاب خدا می انجامد، می فرماید: ای مردم! بدانید سه دسته اند که دیندار نیستند، گرچه ادعای دینداری داشته باشند: کسانی که آیه ای ازکتاب خدا را انکار می کنند، یا باطلی را به خدا نسبت می دهند، یا از کسی که عصیان خدا می کند، اطاعت می نمایند ، سپس فرمود: ای مردم ا در دینداری فردی که اندیشه و فهم عمیق در آن نباشد، هیچ خیری نیست.( 3)

 

امام صادق (ع) هم درباره کسی که خدا را چنین می شناسد که با چشم سر دیده می شود، فرمود: این چنین فردی دیندار نیست (بحار الانوارج4، ص32) و نیز درباره کسی که خود را بدون شناخت یقینی و درست مومن می داند فرمود: کسی که خیال می کند مومن است بدون اینکه شناخت یقینی و درست از خدا و صفات او داشته باشد، گمراه است.(همان ، ص161،ح6)

 

از این رو در حدیث دیگری، یکی از سه علامت دینداری را دانش و شناخت فرد دانست و فرمود:به درستی که دینداری سه نشانه دارد: پاکدامنی، شناخت و برد باری. (همان، ج13، ص420،ح14)

عناصر عاطفی

عناصر آسیب زای دینداری در حوزه عاطفی نیز در آیات و احادیث فراوان، مورد توجه قرار گرفته است. در زیر به تعدادی از آنها اشاره می شود: امام صادق(ع) ، می فرماید:  کسی که حب و بغض دینی نداشته باشد و بر اساس دین، حب و بغض خود را در خصوص افراد و اشیا تنظیم ننماید، دیندار نیست. (همان، ج69، ص250، ح27)

 

قرآن هم بر دوستی و دشمنی برای خدا تاکید می کند و دوست پنداشتن دشمنان خدا و پذیرفتن ولایت و حکومت آنان را گمراهی از دینداری و ایمان دانسته است. در سوره ممتحنه آیه1 می فرماید: ای مومنان ا هرگز دشمنان من و خودتان را ولی نگیرید، که مودت و محبت به آنها نشان دهید. آنان به قرآن که حق است، کافر شده اند و آن را انکار می کنند و پیامیر و شما را به جرم ایمان و دینداری از دیارتان بیرون می نمایند. اگر شما در راه جهاد و رضایت من اقدام می کنید، محبت و مودت به آنها چه مفهومی دارد؟ من آنچه را پنهان و یا آشکار کرده اید می دانم، کسی که چنین کند راه (ایمان و هدایت) را گم کرده است.

 

در سوره مائده آیه51 هم آمده است: ای مومنان ! هرگز یهود و نصاری را ولی خود نگیرید، آنها اولیای یکدیگرند. فردی از شما که ولایت آنها را بپذیرد، از آنهاست. به درستی که خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی کند.

 

ابن ابی یعفور هم می گوید به امام صادق(ع) گفتم: من تعجب می کنم که برخی از افراد، امانتدار، راستگو و متعهد به وفای عهدند، ولی ولایت حق شما را نپذیرفته اند و ولایت ستمگران را پذیرفته اند؛ در مقابل، افرادی هستند که ولایت شما را پذیرفته اند و ولایت ستمگران را نپذیرفته اند، ولی از آن صفات بی بهره اند. امام فرمود: کسی که ولایت ستمکار را بپذیرد و متدین به ولایت کسی باشد که ولایتش از ناحیه خدا نیست، دیندار نیست(آنچه به ظاهر خوبی و دینداری از آنان می بینی به خاطر خدانیست) اینان دیندار نیستند. (بحار الانوار، ج23، ص323) نیز آن حضرت در حدیث دیگری فرمود: وای بر کسانی که با امر به معروف و نهی از منکر متدین به خدا نمی شوند. کسی که به زبان اقرار به توحید می کند، هرگز به ملکوت آسمانی نمی رسد تا هنگامی که آن را با عمل صالح کامل کند. دیندار نیست آن کس که اعمال دینی را با پذیرش ولایت امام غیر عادل انجام می دهد. دیندار نیست کسی که با اطاعت از ستمگر، اعمال به ظاهر صالحی را انجام می دهد. (همان، ج69،ص402)

پیامبر(ص) درباره محبت و ولایت اهل بیت و محوریت آن در دینداری و ایمان احادیث فراوانی فرموده است؛ از جمله: هیچ فردی مومن نخواهد بود تا آنکه اهل بیتم را دوست داشته باشد. (همان،ج27،ص107) و ایمان جز با محبت ما اهل بیت کامل نیست. (همان،ج36،ص322) یا ایمان جز با پذیرش ولایت ما اهل بیت کامل نیست. (همان، ص326)

 

همچنین رسول اکرم(ص) ابراز عصبانیت به صورت پرخاشگری را با ایمان منافی دانسته و می فرماید: خشمگینی بر دیگران، ایمان را فاسد می کند؛ همان طور که داروی صبر زرد یا سرکه، عسل را فاسد می کند. (همان،ج73،ص265)

امام علی (ع) در مورد کسی که صبر و مقاومت درونی ندارد می فرماید: برشما باد به صبر و مقاومت؛ به درستی که هر کس صبر ندارد دیندار نیست. (همان، ج71،ص92)

امام علی (ع) وابستگی به دنیا را منافی با دینداری دانسته و می فرماید: دنیا طلبی، باعث فساد در دینداری است. (4) امام صادق (ع)، نیز به همین موضوع پرداخته و می فرماید: دلهای شما از شیرینی ایمان و دینداری محروم است تا آنکه دنیا طلبی را کنار بگذارید و زهد پیشه کنید.

(5) و حضرت علی (ع) درباره منافات بد بینی با دینداری، به مومنان می فرمایید: آفت دینداری، بد بینی است. (غررالحکم ش3924) امام صادق (ع) در حدیثی، شش صفت را منافی با ایمان دانسته که چهار صفت آن عاطفی است. آن حضرت می فرماید: شش چیز است که در مومن و دیندار نیست: سختگیری به افراد، بد اخلاقی، حسادت، لجاجت، دروغ و تجاوز به حقوق دیگران. (6)

عناصر عملکردی

عناصر متعددی نیز در بعد عملکردی به ایمان و دینداری لطمه وارد می سازد و در آیات و احادیث فراوانی به این عناصر پرداخته شده است. در زیر به تعدادی از آنها اشاره می کنیم: در قرآن موارد متعددی خطاب به مومنان، از عملکردهایی که با ایمان و دینداری منافات دارد، نهی شده است. فرار از جهاد و دفاع، فعالیتهای شیطان پسند، نجوا و برنامه ریزی برای گناه و دشمنی، شرابخواری، قماربازی، تجسس و غیبت، مسخره کردن، و لقب زشت دادن، از جمله عناصری است که در آیات زیر مطرح گردیده است: در سوره انفال آیه15 می فرماید:ای مومنان ! به هنگام جهاد با کافران، از جهاد فرار نکنید. در سوره نور آیه21 نیز آمده است: ای مومنان! قدم جای پای شیطان نگذارید و فعالیتهای نا پسند انجام ندهید. کسی که از شیطان پیروی می کند، به فحشا و منکر وادار می شود؛ اگر فضل و رحمت خدا نبود، هیچ یک از شما از فعالیتهای شیطانی پاک و مبرا نبودید... .

در سوره مائده آیه90 می فرماید: ای مومنان! شرابخواری و انواع قمار بازی پلید و ناپسند است و از اعمال شیطانی شمرده می شود ا پس از آن دوری گزینید. در سوره مجادله آیه9 آمده است:ای مومنان! بر اساس گناه و دشمنی و نافرمانی رسول اکرم (ص) نجوا نکنید(و سری نقشه نریزید)، بلکه بر اساس بر و نیکی و تقوا نجوا کنید و برنامه ریزی نمایید. تقوای الهی را رعایت کنید که به سوی او محشور می شوید. در سوره حجرات آیه11 و12 می فرماید:ای مومنان ا هیچ گروهی نباید گروه دیگر را مسخره کند، نه مردان و نه زنان، چه بسا آنان بهتر باشند و هرگز از یکدیگر عیبجویی نکنید و لقب های زشت به یکدیگر ندهید. فسق بعد از ایمان بسیار زشت است. کسانی که توبه نکنند، ستمکارند. ای کسانی که مومن اید ا از گمان بری زیاد در مورد افراد دوری کنید؛ زیرا بعضی از گمانها گناه است. در مورد افراد تجسس نکنید و بعضی از شما نباید غیبت بعضی دیگر را بنمایند. آیا فردی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده خود را بخورد؛ مسلما بدتان می آید، تقوای الهی پیشه کنید، به درستی که خدا توبه پذیر و رحیم است.

در احادیث نیز عناصر رفتاری فراوانی مطرح شده که به دینداری آسیب می رساند؛ از جمله امام صادق (ع) می فرماید: کمترین چیزی که فرد را از ایمان و دینداری بیرون می برد این است که در مجالس به حرف گزافه گو گوش دهد و او را تائید نماید. (الخصال، ص72) نیز از آن حضرت است که : جدال در سخن و دشمنی ها باعث فساد نیت و انگیزه شخص می شود و دینداری اش از بین می رود. (بحار الانوار ج2،ص137)
همچنبن درباره تعدادی از اعمال که باعث می شود فرد از ایمان بیرون می فرماید: کسی که شرب خمرکند یا زنا نماید و یا روزی از روزهای ماه رمضان را عمدا و بدون عذر شرعی روزه خواری کند، از ایمان بیرون می رود. (همان،ج69،ص197) نیز دو عمل دروغگویی و تجاوز به حقوق دیگران را درکنار چهار وصف عاطفی، آسیبب زا به ایمان دانسته و می فرماید:شش چیز است که در مومن نیست: (از جمله)دروغگویی و تجاوز به حقوق دیگران.(تحف العقول،ص377) و رسول اکرم(ص) هم می فرمایند: دینداری که نماز و رکوع و سجود نداشته باشد، دیندار نیست.(بحارالانوار،ج18،ص203)

امور آسیب زا به دینداری که در بالا اشاره شد، می توان به نحو اختصار در سه بعد شناختی، عاطفی و عملکرد چنین عنوان کرد:
الف) عناصر شناختی و باور گونه:

1 - عدم تعقل(اندیشیدن عقلی نداشتن

2 - عمیق نیندیشیدن، شناخت یقینی به خدا نداشتن

3 - شک و تردید در دین

4- داشتن عقیده کفرآمیز

5- انکار آیه ای از قرآن

6 - نسبت باطل به خدا دادن؛

ب)- عناصر عاطفی، انگیزشی و اخلاقی:

1 - نداشتن حب و بغض دینی

2- پذیرش ولایت دشمنان خدا

3 - محبت دشمنان خدا را در دل داشتن

4- پذیرش ولایت یهودیان و مسیحیان

5 - پذیرش ولایت ستمگران

6- نپذیرفتن ولایت حق(اهل بیت)

7 - دوست نداشتن اهل بیت

8 - عصبانیت و پر خاشگری

9 - بی حیایی

10- وابستگی به دنیا

11 - بد بینی به مومنان

12- بد خلقی

13- حسادت

14- لجاجت

15 - عدم پایبندی به تعهدات؛

ج) - عناصر عملکردی:

1 - نماز نخواندن

2 - اطاعت از گناه کار

3- اطاعت از ظالم

4- روزه خواری

5 - انجام کارهای زشت
6 - دروغگویی

7- فرار از جهاد

8 - برنامه ریزی برای گناه و دشمنی با مومنان

9 - شرابخواری

10- قمار بازی

11 -تجسس
12 - غیبت

13 - مسخره کردن

14 - لقب زشت دادن

15- گوش دادن و تا ئید حرف گزافه گو

16- جدال در سخن و ابراز دشمنی با مومنان

17- زنا

18 - خیانت به مردم

19 - سخت گیر بودن؛

ملاحظه می شود که در متون قرآنی و حدیثی مورد مطالعه، بر سه محور اصلی مولفه های دینداری، یعنی محور شناختها و باورها، عواطف و عملکردها تاکید شده است و این به این معناست که دینداری، با درونی شدن شناختها، باورها و عواطف و انجام وظایف و پرهیز از عملکردهای آسیب زا در فرد شکل می گیرد و بدون آنها، دینداری تحقق نمی یابد.

پی نوشتها:
1 -بحارالانوار، ج77، ص158، ح1.
2 -بحارالانوار، ج84،ص359، ح7.
3 -بحار الانوار، ج2، ص118، ح19.
4 -غرر الحکم،ش6554و4609.
5 -اصول الکافی،ج2،ص128.
6- تحف العقول،ص377.

برای دیدن متن این مطلب در روزنامه رسالت اینجا کلیک کنید./د103