گزارشی از نشست علمی قرآن و علوم انسانی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، نشست علمی قرآن و علوم انسانی در حاشیه نمایشگاه دستاوردهای قرآنی و حدیثی جامعة المصطفی العالمیه و نهادهای همسو، عصر چهارشنبه، 11 آذرماه از ساعت 15 تا 17 با حضور طلاب غیر ایرانی و شرکت کنندگان در پانزدهمین المپیاد بین المللی قرآن و حدیث در سالن شهید مطهری مجتمع اهل البیت‌‌(ع) برگزار شد.

در این مراسم، حجت‌الاسلام محمدعلی رضایی اصفهانی، رییس دانشکده علوم قرآن و حدیث و عضو هیأت علمی جامعة المصطفی العالمیه و نجف علی میرزایی، مشاور عالی ریاست جامعة المصطفی و رییس مرکز الحضارة لتنمیة الفکر الاسلامی در لبنان به ارائه دیدگاه های خود در مورد ارتباط قرآن و علوم انسانی پرداختند.

خاطرنشان می شود، قرار بود در نشست علمی قرآن و علوم انسانی، حجت‌الاسلام علیرضا اعرافی، رییس جامعة المصطفی العالمیه به ارائه دیدگاه های خود در این باب بپردازند که به دلایلی از حضور در این مراسم عذر خواست.

متن زیر، گزارش کاملی از نشست علمی قرآن و علوم انسانی است که تقدیم خوانندگان محترم خبرگزاری رسا می شود.

 نسبت بین قرآن و علوم انسانی

حسین اسدی، مدیرکل قرآن و حدیث جامعة المصطفی العالمیه، در ابتدای این مراسم گفت: در ماه های اخیر در چند جلسه مقام معظم رهبری، مباحثی را در خصوص لزوم قرآنی سازی مبانی علوم انسانی مطرح فرمودند و آن را مورد توجه قرار دادند و از جوامع مختلف دانشگاهی و حوزوی و اساتید خواستند در این موضوع به نقد و بررسی بپردازند و در زمینه سازی برای تحقق این هدف بزرگ مشورت کرده و آن را به اجرا در آورند. با توجه به دغدغه های مقام معظم رهبری در زمینه عدم وجود نسبت و اختلاف وسیع بین قرآن کریم و علوم انسانی دارند. عدم ارتباط بین قرآن و علوم انسانی مسأله بسیار مهمی است که باید در مراکز مختلف علمی مورد بررسی قرار گیرد و نتایج بایسته ای از آن به دست آید. 

رویکرد عمده قرآن علوم انسانی است
سپس حجت‌الاسلام رضایی اصفهانی با اشاره به بحث فوق، اظهار داشت: بحث قرآن و علوم انسانی در حقیقت یک بحث دو سویه است. یک طرف مباحث قرآنی و طرف دیگر مباحث علوم انسانی است و از لحاظ جغرافیایی فکری، عملاً به بخش غربی و بخش اسلامی و شرقی تقسیم شده است. وقتی از دیدگاه قرآن بنگریم با این مبنا که قرآن پاسخ گوی تمام نیازهای اساسی بشر تا قیامت است، قرآن به تمام ساحت‌ها و ابعاد وجودی انسان توجه دارد. هدایت قرآنی تمام ساحت های وجودی بشر را شامل می شود با بخش علوم انسانی که در حقیقت به همین ساحت ها می پردازد، گره می خورد. قرآن در مورد علوم انسانی بیشترین سخن را دارد. عمده رویکرد قرآن به طرف علوم انسانی است و توجه ویژه ای به آن دارد.

بازگشت به قرآن؛ راهکار اساسی نجات بشر از چالش قرن بیست و یکم
وی گفت: پیش بینی می شود در قرن بیست و یکم بیشترین تعارض و چالش بین دین و علوم انسانی است. همانطور که در قرن شانزده و هفده در زمان گالیله بیشترین چالش ها در حوزه علوم طبیعی بود. علوم انسانی موجود مبتنی بر یک مبانی مانند اومانیسم یعنی اصالت انسان است در حالی که قرآن مبتنی بر اصالت و محوریت خداوند متعال است. علوم انسانی مبتنی بر سکولاریسم است یعنی جدایی دین از سیاست و زندگی اجتماعی بشری در حالی که آموزه های قرآن برخلاف آن است. علوم انسانی فعلی به یک سمتی پیش می رود و قرآن اگر بخواهد در علوم انسانی دخالت کند، آن را به سمت دیگری به پیش می برد. علوم انسانی مرسوم غرب برای کشورهای جهان سوم به خصوص کشور ایران ترجمه می شود که راهکار اساسی برای بیرون رفتن بشر از چالش قرن بیست و یکم بازگشت به قرآن است. علوم انسانی را پایه ریزی کنیم که براساس قرآن باشد.

علوم انسانی تجلی عینی دین در حیات
در ادامه این نشست علمی، نجف علی میرزایی به بیان دیدگاه های خود در زمینه ارتباط قرآن و علوم انسانی پرداخت و گفت: علوم انسانی تجلی عینی دین در حیات است. علوم انسانی تحققات و تجلیّات دین در عرصه زندگی است. فرق بسیار حساس بین سکولاریسم و دینداری در بحث علوم انسانی است. زمانی روش زندگی ما دین محور است که بتوانیم علوم انسانی دینی را تأسیس کنیم. اگر از نقطه برداشتن این بار بر نیاییم و دوشمان تحمل چنین باری را نداشته باشد، اگرچه در عقاید سکولار نیستیم اما در روش آموزش، پژوهش، تحقیق، تفکر و مدیریت جامعه منش سکولاریستی داریم. فرق نگاه سکولاریستی با نگاه الهی و دینی در همین موضوع است. آنجا یک نگاه توحیدی یعنی یک نگاه یکپارچه انگاری تمام لایه های هستی است.

قرآن کریم اولین و بزرگ ترین منبع معارفی و معمار علوم انسانی
وی افزود: اکنون آسیب های روانی خود را با روش های دینی علاج نمی کنیم بلکه با مراجعه با یک دکتر روانشناسی علاج می کنیم که اساساً تفسیرش از زندگی و انسان یک تفسیر مادی و وضعی است. علوم انسانی که اکنون با نگاه انتقادی با آن مواجه می شویم، میراث هزاران ساله کل بشریت است و به جرأت هم می شود گفت بخش زیادی از این علوم انسانی میراث انبیاء است. هرگز نمی شود با نگاه جنگی و ستیزه ای با علوم انسانی مواجه شد، اما نمی توان انکار کرد که مبانی بنیادین علوم انسانی در جامعه دینی نیست. اگر نتوانیم علوم انسانی را بر مبنای توحیدی به معنای سنتی «توحیدی و الهی» و به معنای یکپارچه «وحدتی دیدن تمام لایه های معرفتی» تفسیر کنیم قطعاً سرنوشت جهان اسلام در خطر است. قرآن کریم به خاطر کارکرد کلان معرفتی و به خاطر نگاه توحیدی جامع، بزرگ ترین سرمایه برای بازسازی علوم انسانی است. بازسازی علوم انسانی تنها راه خروج از سکولاریسم حقیقی و تنها راه دینی سازی حیات است و از طرفی قرآن کریم اولین و بزرگ ترین منبع معارفی و معمار علوم انسانی است.

رابطه قرآن و علوم انسانی رابطه سازگاری از نوع تعامل است
پس از سخنان نجف علی میرزایی، حجت‌الاسلام رضایی اصفهانی با اشاره به سخنان پیشین خود، تصریح کرد: رابطه قرآن با علوم انسانی یک رابطه تباین و جدایی نیست. رابطه قرآن و علوم انسانی رابطه سازگاری از نوع تعامل است. هم علوم انسانی برای قرآن مفید است در فهم و تفسیر آن و هم قرآن در علوم انسانی می تواند نقش ایفا کند و آن را جهت دهی و بازسازی کند. تأثیر علوم انسانی بر قرآن حداقل در سه زاویه مد نظر است؛ علوم انسانی می تواند در فهم و تفسیر بهتر آیات قرآن کمک کند. در آیات قرآن با یک نگاه سنتی ممکن است آموزه های تربیتی برداشت نشود. اما اگر از علوم تربیتی در فهم و تفسیر قرآن استفاده شود تا آنجا پیش می رود که یک تفسیر تربیتی از قرآن داشته باشیم. با کمک علوم انسانی می توان تفاسیر جدید با رویکردهای جدید شکل دهیم. برای ساختن و استنباط نظام سیاسی، اقتصادی، مدیریتی و حقوقی قرآن ناچار باید با علوم انسانی آشنا باشیم. علوم انسانی می تواند زمینه ساز فهم بهتر قرآن و استنباط نظام از قرآن باشد. کمک به رفع توهمات تعارض قرآنی و چالشی که در قرن بیست و یکم ممکن است اتفاق بیفتد تا حدود زیادی با تعامل بین قرآن و علوم انسانی قابل برطرف کردن است. در مقابل قرآن نیز در جهت دهی به مبانی، اهداف، توسعه و اصلاح روش های علوم انسانی مفید و مؤثر است. قرآن در نظریه پردازی در حوزه های علوم انسانی که منتهی به تولید علم می شود، تأثیر بسزایی دارد.

لزوم آسیب شناسی نحوه تعامل منابع معرفتی

رییس مرکز الحضارة لتنمیة الفکر الاسلامی در لبنان در ادامه سخنان خود چنین گفت: بحث قرآن و علوم انسانی را نباید عاطفی پی گرفت. این بحث باید روشمند شده، منطق آن تأسیس و نحوه تعامل منابع معرفتی آسیب شناسی و جایگاه اصلی قرآن بررسی شود. ‌ قرآن غنی ترین، معصوم ترین، خدشه ناپذیرترین، تعریف نشده ترین منبع تأسیس مبانی و نگرش‌ها و بینش‌های انسان است، لازم است ابتدا قرآن مورد بررسی قرار گیرد. قرآن آغازگر حرکت تأسیس معارفی است نه علوم انسانی.

دین و نگاه دینی یعنی خون در رگ معرفت انسان
نجف علی میرزایی خاطرنشان کرد: با نظام های موجود آموزشی، پژوهشی و تربیتی حاکم بر مؤسسه های علمی و دینی نمی توان علوم انسانی را دینی کرد. دینی سازی علوم انسانی به یک نظام پرورشی، آموزشی و پژوهشی دیگری نیاز دارد. اگر رهبر معظم انقلاب اسلامی احساس خطر کردند و هشدار دادند، این‌که همه لبیک بگوییم و بعد با برگزاری چند سمینار و همایش بخواهیم این قضیه را به پایان برسانیم، به هیچ عنوان در دینی کردن علوم انسانی موفق نخواهیم شد. از ابتدا باید نحوه تعامل بین قرآن و علوم انسانی بررسی شود. جزء انگاری در فهم دینی یکی از آسیب های جدی در این زمینه است به طوری که معارف دین را از مستندات بدانیم و متعبدانه به آن تن دهیم و نسبت بین حدیث اخلاقی، سیاسی، فقهی و عقیدتی را تشخیص ندهیم. اکنون خوابیم و ابواب فقهی کار آمد در جامعه کارکرد خود را از دست داده و یک نگاه سکولار انسانی جای آن را گرفته است. ما نتوانستیم با ابزار فقهی، گزاره های فقهی را توسعه دهیم. دین و نگاه دینی یعنی خون در رگ معرفت انسان.

ارائه تمام معارف اهل بیت(ع) در یک دستگاه به عنوان معارف تمدن ساز
وی سپس گفت: تمام جریان های علوم بایستی دینی شود و نمی توان در کنار هر مقوله وضعی یک مقوله دینی درست کنیم. تمام معارف اهل البیت(ع) را در یک دستگاه به عنوان معارف تمدن ساز ارائه دهیم. نگوییم چون فرمودند تمدن ساز است، پس هست، این کافی نیست. اگر امروز موج سکولار شدن افراد و نخبگان را شاهدیم به خاطر مسائل فلسفی آنها نیست، به خاطر این است که جایگزین معارفی و نظام های دینی که بتواند جای نظام های فعلی را بگیرد، ارائه نشده است. مرحوم شهید صدر در بحث بانک های ربوی می گویند: «بانک لاربوی و اسلامی آن نیست که در آن ربا نباشد، بلکه بانکی است که هم ربا در آن نیست و هم کارکرد اقتصادی بانک را دارد».

مباحث میان رشته ای بهترین روش برای مرتبط کردن قرآن و علوم انسانی
حجت‌الاسلام رضایی اصفهانی بحث خود را با اشاره به دو سویه بودن ارتباط قرآن و علوم انسانی ادامه داد و خاطرنشان کرد: بهترین شیوه ای که امروز برای ارتباط قرآن و علوم انسانی پیشنهاد شده، مباحث میان رشته است. وقتی بحثی را راجع به قرآن خصوصاً در مباحث تفسیر موضوعی قرآن مطرح می کنیم، می‌توانیم از شیوه تفسیر موضوعی درون قرآنی، تفسیر موضوعی برون قرآنی معروف به شیوه مرحوم شهید صدر و تفسیر موضوعی تطبیقی در مباحث قرآن و علوم انسانی به طور کامل نمی تواند کارساز باشد، لذا به شیوه ای جدید با عنوان شیوه تفسیر موضوعی میان رشته ای نیاز است.

رییس دانشکده علوم قرآن و حدیث تصریح کرد: ممکن است در تفسیر موضوعی میان رشته ای از تفسیر موضوعی درون قرآنی، برون قرآنی و یا تطبیقی استفاده کنیم، اما علاوه بر این‌که مواضع وفاق و خلاف بررسی می شود و مباحث تحلیل می شود، یک مرحله نظریه پردازی هم صورت می گیرد. اگر به حد نظریه پردازی برسد، مبانی علوم انسانی در راستای دیدگاه های قرآنی جهت دهی شده و یک علوم انسانی جدیدی متولد می شود و لازم نیست این علوم انسانی در تمام اجزای خود متفاوت باشد.

اجتناب از تحمیل علوم بر قرآن و تفسیر به رأی
وی اضافه کرد: لازم است به بحث ظنی بودن علوم توجه ویژه ای داشت. بررسی مباحث قرآن و علوم انسانی با یک سری آسیب های جدی همراه است که باید مواظب آنها بود. علوم قطعی و اطمینان آور کم است که بتوانیم نسبت به آنها مباحث قرآنی را تطبیق یا نسبت دهیم. باید در این زمینه با احتیاط حرکت کرده و از تحمیل علوم بر قرآن و تفسیر به رأی اجتناب شود.

تأسیس ده رشته از مباحث قرآن و علوم در جامعة المصطفی
حجت‌الاسلام رضایی اصفهانی با اشاره به وظایف نهادهای علمی و بین المللی مانند جامعة المصطفی در مورد قرآنی سازی مبانی علوم انسانی از تأسیس ده رشته در مباحث قرآن و علوم در جامعه المصطفی خبر داد و گفت: توسعه رشته ها و گرایش ها در مباحث میان رشته ای از جمله فعالیت هایی است که در جامعة المصطفی در حال انجام است. ده رشته در مباحث قرآن و علوم از جمله قرآن و اقتصاد، قرآن و حقوق، قرآن و علوم تربیتی، قرآن و علوم اجتماعی، قرآن و نجوم قرآن و روانشناسی، قرآن و تاریخ، قرآن و سلامت، قرآن و مدیریت تعریف و مجوز تدریس این رشته ها نیز از سوی وزارت علوم گرفته شده که اکنون شش رشته در حال تدریس است. جامعة المصطفی در آینده ای نزدیک تولید علم مورد نیاز را از طریق این رشته ها آغاز و اساتید مناسب هر رشته را پرورش می دهد. دانشگاه مجازی المصطفی گامی بلند در این راستا برداشته است تا این مباحث از سطح دکتری به سطوح پایین تر مانند کارشناسی ارشد تنزل پیدا کند.

جامعة المصطفی منبع غنی کارآمدسازی و جهانی سازی علوم به معنای واقعی
نجف علی میرزایی در مورد وظیفه جامعه المصطفی العالمیه در مورد قرآنی سازی مبانی علوم انسانی به سند مأموریتی جامعه المصطفی اشاره کرد و گفت: سند مأموریتی جامعه المصطفی تربیت عالمانی است که با نگاه توحیدی دینی به تمام ساحت های معرفتی انسانی و الهی نگاه می کنند و یک نگاه واحد و یکپارچه دارند. ما اعتقاد به کارکردی بودن و عملی بودن دین در عرصه حیات داریم و در این نگاه مدیون حضرت امام خمینی‌(ره) هستیم. اهمیت جامعة المصطفی بین المللی بودن است. اکنون در جهان اسلام معضلات بسیار زیادی را شاهد هستیم که اگر بتوانیم این معضلات را به جای این‌که بین المذاهبی کنیم، به سمت غنای قرآن دادن به معارف دینی خود برویم، مشکلات بزرگی از بخش بین المللی اسلامی حل می شود. خلأهایمان را مداوم مرور کنیم تا همواره در معارف عمق، کیفیت و کارآمدی باشد. جامعة المصطفی می تواند منبع غنی کارآمدسازی و جهانی سازی علوم به معنای واقعی باشد. اکنون فارغ التحصیلان جامعة المصطفی در هر جامعه ای که ورود کرده اند توانستند شاخصه های تمدنی و انسانی را تحت الشعاع قرار دهند. هیچ عاملی نمی تواند به اندازه قرآنی سازی علوم وحدت جهان اسلام را تحقق بخشد.

گفتنی است، نشست علمی قرآن و علوم انسانی، چهارشنبه، 11 آذرماه از ساعت 15 تا 17 با حضور استادان، داوران و شركت‌كنندگان در پانزدهمین المپیاد بین‌المللی قرآن و حدیث جامعة ‌المصطفی ‌العالمیه در سالن شهید مطهری مجمع اهل البیت‌‌(ع) واقع در خیابان چهارمردان ـ بالاتر از گلزار شهدا برگزار شد./ز502