اثبات حدوث دهری از دغدغه های فیلسوفان مسلمان بوده است

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، حجت الاسلام حسین عشاقی از اساتید حوزه علمیه قم در کنگره نکوداشت علامه رفیعی قزوینی که در تالار اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد ضمن ارائه مقاله «حدوث دهری» گفت: اثبات حدوث عالم آن‌گونه که در ادیان الهی مطرح شده، یکی از دغدغه های فیلسوفان مسلمان در طول تاریخ بوده است که رسیدن به این هدف کار ساده ای نیست.

وی افزود: رد و ابرام های زیادی پیرامون این هدف انجام گرفته تا جایی که ابن سینا به خاطر همین تضارب آرا، بحث حدوث و قدم عالم را از مسائل جدلی الطرفین می شمارد.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: طرح حدوث ذاتی در مورد کل عالم امکانی و به خصوص در مورد آن بخش از عالم که نمی توان آن را حادث زمانی دانست، مثل مجردات عقلانی و زمان عام و راسم آن، اولین طرح ‌ره‌گشایی بود که فیلسوفان مسلمان را از اتهام گرایش به نظریه بی نیازی عالم از خدا مصون داشت.

حجت الاسلام عشاقی اضافه کرد: ناروا بودن این اتهام به ویژه هنگامی آشکارتر گردید که فلاسفه اسلامی ثابت کردند معیار نیازمندی معلول به علت، حدوث زمانی نیست، بلکه یا امکان ماهوی است یا امکان وجودی و بنابراین در هر صورت، حادث زمانی نبودن ممکناتی نظیر عقول مجرد، هیولا، صورت جسمیه، زمان عام و راسم آن و نیز مجموع یک پارچه عالم جسمانی، با نیازمندی آن‌ها به فاعل هستی بخش سازگار است.

وی اظهار داشت: براساس نظریه حدوث ذاتی، همه موجودات امکانی چه آنها که حادث زمانی اند و چه آن هایی که حادث زمانی نیستند، وجودشان به عدم ذاتی مسبوق است، یعنی نیستی ذاتی آنها بر هستی شان که از غیر دریافت شده تقدم دارد، از این رو همه موجودات امکانی به این نحوه حدوث حادثند و هیچ یک از آنها ازلیت ذاتی ندارند و به خاطر ماهوی یا امکان وجودی به فاعل هستی بخش وابسته اند.

این استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از سخنان خود گفت: میرداماد، گرچه حدوث ذاتی همه موجودات امکانی را قبول داشت، اما چون او سبق عدم ذاتی بر وجود ممکنات را یک سبق ذهنی و تقدم عقلی می دانست نه خارجی و در متن واقع؛ از این رو دنبال گونه ای از سبق خارجی و تقدم واقعی عدم بود تا براساس آن حدوث قوی تری برای موجودات امکانی ثابت کند.

حجت الاسلام عشاقی ادامه داد: این فیلسوف نظریه پرداز کتاب خود با نام «قبسات» را به هدف ارائه نظریه بدیع حدوث دهری اختصاص داد و در دیگر آثار خود نیز با تأکید و ابرام بر این نظریه این هدف را تعقیب کرد.

وی به کاستی های اصل نظریه حدوث دهری اشاره کرد و گفت: نکته مهمی که در مقام فهم این نظریه بسیار مؤثر و حائز اهمیت است این است که روشن شود میرداماد با چه انگیزه ای این نظریه بدیع را مطرح کرده و چه چیز او را به سوی طرح این دیدگاه واداشته است؟

این استاد حوزه علمیه قم سپس گفت: میرداماد از سویی دنبال اثبات عقلانی حدوث عالم آن گونه که در ادیان الهی مطرح است بوده، و از سویی طرح های بدیلی که برای حدوث عالم از جانب متکلمین و یا فلاسفه مطرح شده بودند را راهگشا و قانع کننده نمی دانسته است.

حجت الاسلام عشاقی در پاسخ به سؤال مطرح شده ابراز داشت: حدوث زمانی آن‌گونه که در آرای متکلمین هست یا تناقض‌آمیز است، یا براساس زمان موهوم شکل گرفته که به موهوم بودن حدوث عالم منجر می شود و از نظر میرداماد حدوث ذاتی که در آرای فلاسفه برای کل ممکنات مطرح شده بود، جز حدوثی عقلی و غیر خارجی نتیجه ای به دست نمی آورد./920/پ202/ع