گفتمان ارتباطی و دیگر گفتمانهای حوزه علمیه قم از آغاز تا کنون
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، مقاله علمی «گفتمان ارتباطی و دیگر گفتمانهای حوزه علمیه قم از آغاز تا کنون» به قلم حجتالاسلام محمدمهدی محققی، مدیرعامل خبرگزاری رسا، در کتاب «رسانه و ارتباطات در سده اخیر حوزه علمیه قم» منتشر شد.
این اثر پژوهشی به همت انتشارات مرکز مدیریت حوزههای علمیه و همزمان با برگزاری همایش بینالمللی یکصدمین سالگشت بازتأسیس حوزه علمیه قم و نکوداشت مقام علمی و تاریخی آیتالله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی منتشر شده و به بررسی تحولات گفتمانی و ارتباطی حوزه علمیه قم در طول یک قرن اخیر میپردازد.
در چکیده این مقاله آمده است: رسانههای حوزه علمیه قم در صد سال اخیر دارای ویژگی ممتازی نسبت به رسانههای امروزی هستند، زیرا براساس الگوی امت–امامت به دنبال تلازم گفتار با رفتار و تحقق نظام معنایی متناسب با نیاز دینی جامعه هستند. بر اساس این نگاه، رسانه در حوزه علمیه نه صرفاً ابزار اطلاعرسانی، بلکه کنشی هدایتی، تربیتی و هویتی تلقی میشود که در پیوندی وثیق با مرجعیت دینی و زیست اجتماعی مؤمنان قرار دارد.
نویسنده در این تحقیق، گفتمان حوزه علمیه قم از آغاز تأسیس تاکنون و کنشهای ارتباطی این حوزه را در قالب چهار گفتمان اصلی مورد بررسی قرار داده است. این چهار گفتمان شامل گفتمان مرجعیت، گفتمان اسلام سیاسی، گفتمان انقلاب اسلامی در دوره رهبری امام راحل(ره) و گفتمان انقلاب اسلامی در دوره رهبری رهبر معظم انقلاب اسلامی است. در هر یک از این دورهها، شبکه گفتمانی حوزه علمیه قم در مقایسه با شبکه مفاهیم «دیگری» هر گفتمان تحلیل شده و نسبت حوزه با رقبای فکری و رسانهای آن مورد واکاوی قرار گرفته است.
در ادامه این مقاله، ضمن تبیین ویژگیها و شاخصهای گفتمان امت–امامت به عنوان الگوی مطلوب ارتباطی حوزه علمیه، دورههای تاریخی گفتمان صد سال اخیر حوزه علمیه قم بهصورت مرحلهمند بررسی شده و سیر تطور کنشهای رسانهای و ارتباطی حوزه در مواجهه با تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تبیین شده است.
نویسنده در نهایت، مهمترین رقیب گفتمانی امروز حوزه علمیه قم را گفتمان سکولاریسم معرفی کرده و راهکارهای رسانهای لازم برای مواجهه فعال و هوشمندانه با این گفتمان را پیشنهاد داده است؛ راهکارهایی که بر بازسازی شبکه مفاهیم دینی، تقویت پیوند نظر و عمل و صیانت از هویت انقلابی حوزه علمیه تأکید دارد.
در بخش نتیجهگیری این مقاله آمده است: آمریکا در اسناد راهبردی خود برای کاهش نفوذ گفتمان انقلاب اسلامی ایران در جهان، تدابیری اندیشیده است. از جمله این تدابیر میتوان به تقویت اندیشه سکولار متناسب با منافع قدرتهای غربی در حوزههای علمیه، هویتدهی به روحانیون سکولار و عالمان میانهرو در راستای تأمین منافع ایالات متحده و استفاده ابزاری از آنان به عنوان موقعیتهای نفوذ آمریکا در جنوب غرب آسیا، و بهرهبرداری از اختلافهای مذهبی برای جلوگیری از شکلگیری هلال شیعی اشاره کرد.
بر اساس یافتههای این تحقیق، بزرگترین تهدید گفتمان انقلابی در حوزه علمیه، خردهگفتمان عافیتطلبی و سکولار است؛ گفتمانی که توانسته در حوزه علمیه قم نفوذ کرده و برخی از کرسیهای نظریهپردازی و دروس خارج را از آنِ خود کند و از این طریق، کارآمدی و پویایی گفتمان امت–امامت را با چالش مواجه سازد.
گفتنی است این مقاله شامل: بخشهای چکیده، بیان مسئله، چارچوب مفهومی، یافتههای تحقیق، الگوی مطلوب، گفتمان امت–امامت، دورههای تاریخی گفتمان صد سال اخیر حوزه علمیه قم، نتیجهگیری و منابع و مآخذ است و میتواند بهعنوان منبعی تحلیلی برای پژوهشگران حوزه رسانه، ارتباطات و مطالعات گفتمانی حوزههای علمیه مورد استفاده قرار گیرد.