ماجرای تلخ طبابت پزشکان خارجی در زمان پهلوی/چگونه در پزشکی خودکفا شدیم
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، ایران تحولات گستردهای را در عرصههای مختلف از جمله نظام بهداشت و درمان تجربه کرده و با وجود چالشهای متعدد از جمله جنگ تحمیلی، تحریمهای بینالمللی و محدودیتهای اقتصادی، کشور دستاوردهای قابل توجهی در این حوزه کسب کرده است.
گسترش پوشش خدمات بهداشتی، ایجاد بیش از 18 هزار خانه بهداشت در روستاها که خدمات اولیه بهداشتی را ارائه میدهند و درنتیجه بهبود شاخصهای بهداشتی از جمله افزایش امید به زندگی، کاهش مرگ و میر مادران باردار و کودکان، توسعه زیرساختهای درمانی، افزایش تعداد تختهای بیمارستانی و خودکفایی در تولید دارو و تجهیزات پزشکی، از جمله دستاوردهای بزرگی هستند که به برکت پیروزی انقلاب اسلامی در کشورمان رقم خورده است.
در همین راستا به مناسبت چهل و هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی و همزمان با یومالله 22 بهمنماه، در گفتوگو با دکتر سیدحسن امامی رضوی، دبیر فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران به گوشهای از پیشرفتهای حاصل شده در حوزه سلامت پرداختیم که مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
آقای دکتر پس از پیروزی انقلاب اسلامی در چه شاخصهایی در حوزه سلامت رشد بیشتری داشتهایم؟
در حوزه شاخصهای بهداشتی، رشد بسیار خوبی در چهار دهه گذشته حاصل شده است. اگر بخواهم مشخصاً فقط یک مورد مهم را بگویم، باید به شاخص مرگ نوزادان اشاره کنم. اولین شاخص مهم، مرگومیر کودکان زیر یک سال است؛ این آمار در سال 53 عددی نزدیک به 200 در هر هزار نفر جمعیت بوده؛ یعنی از هر 10 کودک که متولد میشدند، 2 نفر از آنها به سن یکسالگی هم نمیرسیدند و عمدتاً به دلیل عدم دریافت مراقبتهای بهداشتی جان میباختند. الان این عدد حدود 10 در هزار نفر جمعیت است؛ یعنی تقریباً تنها در همین یک شاخص، بیست برابر بهبود پیدا کردهایم. ممکن است پرسیده شود که این اتفاق در همه دنیا رخ داده و هنر ما نبوده و کشورها در این پنجاه سال توسعه پیدا کردهاند. من دو مثال از دو کشور همسایه میزنم که همین حالا در کنار ما زندگی میکنند؛ یکی افغانستان است که عددش حدود 50 و تقریباً پنج برابر ماست. یکی دیگری هم عراق است که حدود 40 سال پیش، زمانی که با ما جنگ میکرد، شاخصهایی نزدیک به ما داشت؛ اما الان عددش دو برابر ماست یعنی حدود 20 در هزار است. امروز رقابت کشورها در منطقه، بهجز افغانستان و پاکستان، در اعداد نزدیک به 10 در هزار است؛ یعنی کشورهای منطقه که وضعیت خوبی دارند تقریباً همسطح ما هستند. حتی برخی کشورهای ثروتمند جنوب خلیج فارس یا بعضی کشورهای اروپایی هم در همین حدود قرار دارند. این فقط یک شاخص بهداشتی است.
تشکیل شبکه بهداشتی - درمانی گسترده در کشور در سالهای پس از پیروزی انقلاب و زحماتی که نیروهای بهداشتی ما از دهه 60 تا امروز کشیدهاند باعث شده شاخصهای بهداشتی کشور با تلاش بسیار ارتقا یافته و حفظ شود. البته باسواد شدن مادران و دانشگاهی شدن جامعه زنان هم نقش مهمی در حفظ نوزادان و کودکان داشته که همه اینها از برکات پیروزی انقلاب اسلامی است.
آقای دکتر شما در دهه شصت و هفتاد پزشک بودهاید، در آن دههها پزشکان خارجی زیادی در ایران مشغول طبابت بودند، چه شد که از واردات پزشک به کشور بینیاز شدیم؟
بله در دهه 60 و حتی اوایل دهه 70 پزشکان هندی و پاکستانی زیادی در کشور داشتیم؛ این پزشکان البته زحمت زیادی برای درمان بیماران میکشیدند، اما درواقع اینجا کسب تجربه میکردند و بسیاری از موارد را در سطحی که اکنون پزشکان متخصص ما سواد دارند، نیاموخته نبودند. در زمینه فعالیت پزشکان خارجی در ایران میخواهم خاطرهای را برای شما تعریف کنیم. در سال 70 من دستیار جراحی بودم و به شهری محروم در کشور رفتم و جانشین یک جراح هندی شدم. همزمان متخصص زنان هندی هم در آن شهر حضور داشت و به مداوای زنان و بیمارانی که به او مراجعه میکردند میپرداخت. من حدود دو ماه در آن شهر کار میکردم و دستیار جراحی بودم. در یکی از جراحیها دیدم آن خانم دکتر هندی عمل جراحیای را انجام میدهد که اگر با همین روالی که انجامش میداد ادامه پیدا میکرد، خطر مرگ بیمار را تهدید میکرد و یا برای بیمار مشکل جدی و غیرقابل برگشتی ایجاد میشد. من حین عمل از آن پزشک هندی پرسیدم آیا قبلاً این عمل را انجام داده یا خیر؟ گفت: نه نحوه انجام این عمل را فقط در کتاب خواندهام! من به او توضیح دادم که روش درست چگونه است و وقتی کمکش کردم، تازه متوجه اشتباهش شد و جان بیمار نجات پیدا کرد.
اکنون کشور به مراحلهای از دانش داخلی دست یافته که نه تنها نیازی به واردات پزشکان خارجی نداریم که حتی از کشورهای دیگر نیز برای درمان به کشور ما مراجعه میکنند و گردشگری سلامت نیز در کشور ما شکل گرفته است و به دلیل خدماتی که با تعرفههای دولتی به بیماران ارائه میشود الان بسیاری از ایرانیان مقیم خارج و حتی افراد خارجی برای دریافت خدمات پزشکی به ایران میآیند.
تجربهای که بعد از فارغالتحصیلی متخصصان ایرانی در سالهای بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایجاد شد، باعث شد امروز در این زمینه خودکفا باشیم. البته در توزیع نیرو در مناطق محروم هنوز چالشهایی وجود دارد اما نمیتوان این دستاورد بزرگ یعنی خودکفایی ایران در تربیت نیروی انسانی را انکار کرد.
الان حتی سواد، توانمندی و تجربه پزشکان ایرانی به حدی رسیده که کشورهای همسایه، اروپا، آمریکا، کانادا و استرالیا در حال تلاش برای جذب پزشکان و پرستاران ایرانی هستند که البته ما نیز باید در حفظ این جامعه پزشکی، کوشا باشیم.
یعنی حتی همان پزشکانی که در زمان پهلوی و در سالهای اولیه پیروزی انقلاب وارد کشور شده بودند هم تجربه کافی در درمان بیماران نداشتند و خدمات ارائه شده توسط آنها کیفیت کافی را نداشت؟
بله همینطور است، آن زمان پزشکان خارجی فقط بر اساس مطالعاتی که در کتاب داشتند عمل میکردند و تجربه عملی کمی داشتند. مدل تربیت پزشکان هندی این طور بود که وقتی دارند در رشته پزشکی تحصیل میکنند بعد از فارغ التحصیلی باید دو سال دستیار پزشک بشوند و باید در کنار یک پزشک تجربه کسب کنند اما در زمان قبل از انقلاب به دلیل کمبود پزشک آنها وارد کشور می شدند و روی بیماران ما آزمایش و تجربه کسب میکردند تا بتوانند پزشک شوند. از سوی دیگر پزشکان خارجی زبان فارسی را هم خوب بلد نبودند و حتی در بسیاری از موارد مشکل دقیق بیماران را به دلیل این موضوع متوجه نمیشدند.
این روند تا اواسط دهه 60 ادامه داشت اما با تشکیل وزارت بهداشت در آن سال و توسعه آموزش پزشکی، تعداد دانشجویان توانمند افزایش یافت و کشور از این وابستگی بینیاز شد. الان نیروهایی داریم که ایرانی و نیروهای بومی هر شهری هستند و در ارتباط مستقیم با جامعه هستند. اگر انقلاب اسلامی رخ نمیداد، شاید چنین اتفاقاتی هم در کشور ما رخ نمیداد زیرا تصمیماتی که با نیت خدمت گرفته شد و ایجاد زیرساختهای آموزشی کافی و تلاش مردمی که تحصیل کردند، باعث شد امروز در رشتههای مختلف علوم پزشکی ـ از پزشکی، داروسازی و دندانپزشکی گرفته تا رشتههای پیراپزشکی در 64 دانشگاه علوم پزشکی کشور آموزش داشته باشیم؛ حتی در شهرهای کوچک و دورافتاده هم دانشگاه و رشتههای کارشناسی و کارشناسیارشد ایجاد شده و نیروهای بومی تربیت میشوند. اینها افتخاراتی است که باید از آنها پاسداری کنیم و با همدلی و تلاش مستمر حفظشان کنیم.
یکی از دیگر از دستاوردهایی که در حوزه پزشکی داشتیم هم در زمان جنگ تحمیلی و در سالهای ابتدایی انقلاب اسلامی شکل گرفت. در آن زمان من دانشجوی پزشکی بودم و به عنوان پزشکیار در جبهه خدمت میکردم. خاطرم هست استاد دکتر فاضل، برای یک عمل جراحی به بیمارستان صحرایی آمده بودند. جوانی در جبهه دچار آسیب عروقی شدید شده بود و اگر ایشان حضور نداشتند و ترمیم عروقی انجام نمیشد، جانش را از دست میداد. همانجا با امکانات محدود عمل انجام شد و موفقیتآمیز بود. بعد از عمل، همراه بیمار تا اهواز در آمبولانس رفتم. هزاران عمل جراحی این گونه و مشابه در جنگ انجام شد و همین تجربهها باعث پیشرفت علم جراحی در کشور شد.
در زمان پهلوی و در سالهای ابتدایی پیروزی انقلاب، با وجود پزشکان خارجی، تمام جراحیها در داخل کشور قابل انجام بود؟
خیر، در آن زمان هم کمیتهای برای برخی از بیماران تشکیل میشد که نام آن «شورای عالی پزشکی» بود و در آن تصمیم گرفته میشد که بیمارانی که امکان درمانشان در داخل نبود، به خارج اعزام شوند. در آن زمان بسیاری از بیماران برای برخی جراحیهای ساده امروزی هم به کشورهای خارجی اعزام میشدند؛ خاطرم هست که مثلاً در دهه 60 برای جراحی عروق کرونر قلب، بیماران در این شورا بررسی و سپس با تخصیص ارز به خارج از کشور فرستاده میشدند، امروز به نقطهای در زمینه پیشرفتهای پزشکی رسیدهایم که این جراحیها چه در تهران، چه در مراکز استان و حتی بسیاری از شهرستانها بهصورت روتین انجام میشود. اکنون با افتخار میگوییم برای هیچ عمل جراحی و هیچ خدمت پزشکیای نیاز به اعزام بیمار به خارج از کشور نیست و خدماتی که در دنیا ارائه میشود در ایران هم انجام میگیرد.
حرکت ایران در مرزهای دانش و به روز بودن دانش متخصصان ایرانی در حدی است که به دلیل مزیت تعرفههای پزشکی در ایران نسبت به سایر کشورها، حتی برخی از ایرانیان مقیم خارج از کشور نیز برای انجام برخی امور درمانی خود به ایران میآیند و برخی جراحیها را در داخل کشور انجام میدهند. برای مثال یکی از بیماران که به یکی از مراکز ما مراجعه کرده بود، 10 سال پیش در ایران عمل جراحی قلب برای او انجام شده بود و به اصطلاح در قلب او باطری کار گذاشته شده بود، قرار بود عمل تعویض باطری قلب برای او انجام شود، این بیمار در آمریکا به مرکزی درمانی مراجعه کرده بود و در آنجا از او درخواست شده بود 50 هزار دلار بابت این این عمل پرداخت کند اما بیمار به جای درمان در آمریکا به ایران نزد خانواده خود بازگشته و عمل را همینجا انجام داده است. نمونههای مشابه این مورد را زیاد داریم که نشانگر تبحر و توانمندی پزشکان ایرانی در حرکت در مرزهای دانش جهان است.