«حَسْبُنَا اللَّهُ»؛ رمز استقلال و آرامش در میدان تهدیدها / توکل، پشتوانهای که نمیلرزد
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، قرآن کریم در آیه ۱۷۳ سوره قرآن کریم، تصویری روشن از مواجهه مؤمنان با تهدید ترسیم میکند: «وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ». این جمله در شرایطی بیان شد که فضای عمومی، آکنده از اضطراب و هشدار بود. پس از حوادث تلخ جنگ احد، دشمنان با فضاسازی و تهدید، قصد داشتند روحیه مسلمانان را درهم بشکنند و آنان را از ایستادگی بازدارند. اما پاسخ مؤمنان، نه عقبنشینی بود و نه تسلیم؛ بلکه اعلام اتکای کامل به خداوند.
زمینه نزول؛ آزمون ایمان پس از احد
این آیه در پی حوادث جنگ جنگ احد نازل شد؛ زمانی که دشمنان شایعه بازگشت سپاه قریش را منتشر کردند و فضای رعب و هراس آفریدند. طبیعی بود که جامعهای زخمخورده، آمادگی پذیرش این تهدید را داشته باشد؛ اما مؤمنان حقیقی در برابر این عملیات روانی، جملهای گفتند که معادله را تغییر داد: «خدا برای ما کافی است و او بهترین کارساز است.»
این موضع، تنها یک ذکر زبانی نبود؛ بلکه اعلام استقلال روحی از قدرتهای ظاهری و تکیه بر قدرت لایزال الهی بود. نتیجه این اعتماد نیز نزول آرامش و تثبیت اراده جمعی شد. قرآن نشان میدهد که ایمان، میتواند فضای تهدید را به فرصتی برای تقویت انسجام و مقاومت تبدیل کند.
جمله «حَسْبُنَا اللَّهُ» به معنای آن است که خدا برای ما کافی است. این کلمه «حسب» در ادبیات عرب، بیانگر کفایت کامل است؛ یعنی هیچ کمبودی باقی نمیماند وقتی انسان به خدا تکیه میکند. «نِعْمَ الْوَكِيلُ» نیز تأکید میکند که خداوند بهترین وکیل، سرپرست و تدبیرکننده امور است.
این بیان قرآنی، سه پیام مهم دارد: نخست، نفی ترس از قدرتهای ظاهری؛ دوم، تقویت اعتمادبهنفس مؤمنان؛ و سوم، ایجاد آرامش در دل طوفانها. انسانی که باور دارد تحت حمایت خداوند است، در برابر بزرگنمایی تهدیدها دچار فروپاشی روانی نمیشود.
توکل فعال؛ نه انفعال و بیعملی
یکی از مهمترین نکات این آیه، مفهوم «توکل فعال» است. توکل به معنای کنار گذاشتن تلاش نیست. مؤمنان پس از احد، نه در گوشهای نشستند و نه دست از آمادگی برداشتند؛ بلکه با ارادهای قویتر، برای مقابله آماده شدند و در عین حال، دل را به خدا سپردند.
توکل فعال یعنی ترکیب سه عنصر «شناخت، باور و اقدام». شناختِ درست از قدرت خدا، باور قلبی به تدبیر او و اقدام مسئولانه در میدان عمل. جوانی که برای آینده خود برنامهریزی میکند، درس میخواند، تلاش میکند و سپس نتیجه را به خدا میسپارد، نمونهای از این توکل است. جامعهای که در برابر فشار اقتصادی، با همدلی و برنامهریزی حرکت میکند و همزمان امید خود را از دست نمیدهد، جلوهای از همین روحیه است.
یکی از دستاوردهای بزرگ توکل، آرامش روانی است. بسیاری از بحرانها پیش از آنکه در بیرون ما را شکست دهند، در درون ما را متزلزل میکنند. ترس، اضطراب و ناامیدی میتواند اراده انسان را تحلیل ببرد. اما وقتی مؤمن از عمق جان بگوید «حَسْبُنَا اللَّهُ»، نوعی سکینه قلبی بر او نازل میشود که تصمیمگیری را آسانتر و مقاومت را پایدارتر میسازد.
این آرامش، نه از بیخبری نسبت به خطر، بلکه از اطمینان به پشتیبانی الهی ناشی میشود. انسانی که خدا را وکیل خود میداند، حتی در سختترین شرایط نیز احساس بیپناهی نمیکند.
استقلال روحی؛ ثمره توکل
توکل، پشتوانه استقلال است. جامعهای که امید و اتکای اصلی خود را بر قدرتهای بیرونی بنا کند، با هر تهدیدی متزلزل میشود. اما جامعهای که به خدا تکیه دارد، از وابستگی روانی رهاست. چنین جامعهای در برابر فشارهای سیاسی، اقتصادی و رسانهای، روحیه خود را نمیبازد.
در تجربههای تاریخی ملت ایران، بارها دیده شده که ایمان جمعی و توکل به خدا، توانسته است موجهای فشار را مهار کند. در سالهای دفاع مقدس، رزمندگانی که با دست خالی اما با دلهای سرشار از ایمان در میدان حاضر شدند، مصداقی روشن از همین توکل فعال بودند. آنان تنها به ابزار ظاهری نگاه نکردند، بلکه قدرت حقیقی را در اتکای به خدا جستوجو کردند.
این پیام، محدود به میدان جنگ یا بحرانهای ملی نیست. هر فرد در زندگی شخصی خود با چالشهایی مواجه است: بیماری، مشکلات شغلی، دغدغههای معیشتی، نگرانیهای خانوادگی. در چنین موقعیتهایی، ذکر «حَسْبُنَا اللَّهُ» میتواند نقطه آغاز بازسازی روحیه باشد.
وقتی دانشآموزی پیش از امتحان، کارمند پیش از تصمیم مهم، یا خانوادهای در برابر یک بحران مالی، با تلاش و برنامهریزی و در عین حال با اعتماد به خدا حرکت میکنند، معنای عملی این آیه را در زندگی خود جاری ساختهاند.
سه گام برای تقویت روحیه توکل
برای آنکه روحیه توکل در جامعه زنده بماند، باید سه گام اساسی برداشته شود: تعمیق شناخت الهی: هرچه شناخت ما از صفات خداوند ـ قدرت، علم، رحمت و حکمت او ـ بیشتر شود، اعتماد ما نیز عمیقتر خواهد شد، تقویت باور قلبی: ایمان باید از سطح دانستن فراتر رود و به اطمینان قلبی تبدیل شود؛ باوری که در لحظه بحران نیز پایدار بماند، اقدام مسئولانه: توکل بدون عمل، معنا ندارد. انجام وظیفه، برنامهریزی دقیق و تلاش مستمر، بخش جداییناپذیر این مسیر است.
آیه «وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» نشان میدهد که تهدید، میتواند نقطه آغاز جهش باشد. وقتی جامعهای در برابر عملیات روانی دشمن دچار واهمه نشود و به جای ترس، به خدا تکیه کند، همان تهدید به عامل تقویت انسجام تبدیل میشود.
این همان راز آرامش در دل طوفان است. طوفانها همواره خواهند بود؛ اما آنچه سرنوشت را تعیین میکند، کیفیت تکیهگاه ماست. اگر تکیهگاه، قدرتهای ناپایدار باشد، با هر لرزشی فرو میریزد؛ اما اگر تکیهگاه خداوند باشد، دلها استوار میماند.
پشتوانهای که نمیلرزد
آیه ۱۷۳ سوره آلعمران، نسخهای همیشگی برای روزهای اضطراب است. این آیه به ما میآموزد که در برابر تهدیدها و فشارها، به جای تسلیم و اضطراب، باید با ایمان و تلاش هوشمندانه بایستیم و نتیجه را به خدا بسپاریم.
«حَسْبُنَا اللَّهُ» تنها یک ذکر نیست؛ اعلام یک موضع است: ما به قدرتی تکیه داریم که پایان ندارد. چنین ایمانی، آرامش میآفریند، شجاعت میبخشد و استقلال فرد و جامعه را تضمین میکند. در جهانی پر از تهدید و جنگ روانی، این جمله کوتاه، تکیهگاهی است که هرگز نمیلرزد.