تجاوز یا دفاع مشروع؟ / بررسی قرآنی بیانیه الازهر

به گزارش خبرنگار گروه فرق و ادیان خبرگزاری رسا، صدور بیانیه اخیر مرکز الازهر شریف مصر که در آن حملات جمهوری اسلامی ایران به اهداف متجاوز و پایگاه‌های نظامی مستقر در برخی کشورهای منطقه محکوم شده است، موجب شد تا به بررسی‌ آیات جهاد در قرآن کریم بپردازیم تا زوایای پنهان و ابهامات موجود در ماهیت این درگیری‌ها و داوری درباره آن‌ها روشن شود.

 

بر اساس تفسیر دقیق آیات سوره بقره (آیات ۱۹۰ و ۱۹۱)، اصل «قتال» در اسلام ذاتاً جنبه دفاعی دارد. در تفسیر این آیات آمده است: جمله «وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ» صراحتاً دلالت بر این دارد که این دستور مخصوص مقابله با کسانی است که دست به اسلحه برده و آغازگر جنگ هستند که مفسران نیز بر این نکته تاکید دارند که تا زمانی که دشمن به مقاتله و مبارزه برنخیزد، مسلمانان نباید دست به حمله بزنند و این اصل (جز در موارد استثنایی بسیار خاص) همواره محترم شمرده شده است.

 

 

بیانیه الازهر با استناد به سخن خداوند متعال که می‌فرماید: «و نفسی را که خداوند محترم شمرده، جز به حق نکشید»، خواستار توقف فوری حملات ایران شده است. با این حال، در متون تفسیری، کلمه «اعتدا» که در این آیه ذکر شده، به معنای بیرون رفتن از حد و مرزهای شرعی تعریف شده است.

 

در آیه شریفه «وَ لا تَعْتَدُوا» از هرگونه تعدی نهی شده است؛ نهی‌ای که مطلق است و شامل قتل زنان و کودکان، قتال ابتدایی و قتل قبل از اعلان جنگ می‌شود. اما سوال اساسی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا دفاع از خاک و تمامیت ارضی در برابر موشک‌ها و تهدیداتی که از خاک کشورهای همسایه علیه یک کشور مسلمان شلیک می‌شود، «اعتدا» و تجاوز محسوب می‌شود؟

 

مفسران قرآن کریم در ذیل این آیه تاکید دارند: «وقتی جنگ برای خدا و در راه خدا باشد، هیچگونه تعدی و تجاوزی نباید در آن باشد.» اما تفاوت ماهوی و بنیادین میان «حمله به غیرنظامیان» و «مقابله با مراکز فرماندهی و پایگاه‌های نظامی» که به عنوان مبدأ تجاوز و شلیک موشک عمل می‌کنند، امری است که در بیانیه الازهر مغفول مانده و نیازمند شفاف‌سازی است. قرآن کریم در آیه ۱۹۱ می‌فرماید: «وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ» (آن‌ها را هر جا یافتید بکشید)، که بعضى از مفسران، شان نزول این آیه را این چنین بیان کردند:

 

در تفسیر این آیه نیز آمده است:
در آيه بعد كه تكميلى است بر دستور آيه قبل با صراحت بيشترى، سخن مى‌گويد، مى‌فرمايد: "آنها (همان مشركانى كه از هيچ گونه ضربه زدن به مسلمين خوددارى نمى‌كردند) را هر كجا بيابيد به قتل برسانيد چرا كه اين يك دفاع عادلانه و مقابله به مثل منطقى است.

 

 

حال الازهر در این بیانیه از ایران خواسته تا به حاکمیت کشورهای همسایه احترام بگذارد. این در صورتی است که پرسش های جدی‌تری مطرح است که آیا استفاده از خاک یک کشور مسلمان توسط نیروهای متجاوز (که به مرزهای کشور دیگر تجاوز می‌کنند)، نقض حاکمیت آن کشور محسوب نمی‌شود؟ و آیا مقابله با این مراکز، مصداق «اعتدا» است یا اجرای اصل «اقتصاص» و دفاع مشروع از خون مسلمانان؟ این سوالاتی است که انتظار می‌رود دانشگاه الازهر با در نظر گرفتن تمام ابعاد ماجرا به آن‌ها پاسخ دهد.

 

در نهایت با توجه به داده‌های قرآنی، جهاد در اسلام یک امر دفاعی محض است که برای حفظ جان، مال و آبروی مسلمانان تشریع شده است. بیانیه الازهر اگرچه بر اصول اخلاقی مانند حفظ جان غیرنظامیان تاکید دارد که مورد اتفاق تمام فقها و علمای اسلام است، اما در تفکیک میان «تجاوز به غیرنظامیان» و «مقابله با زیرساخت‌های نظامی متجاوز» دچار ابهام و اجمال است. قرآن کریم مسلمانان را به دفاع از خود و تعقیب دشمن تا زمان رفع فتنه («حَتَّى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ») مکلف کرده است؛ اصولی که در تدوین مواضع سیاسی-فتوایی باید با دقت تمام و با در نظر گرفتن تمام اطراف ماجرا و ریشه‌های بحران سنجیده شود تا از شبهه‌افکنی علیه جبهه مقاومت جلوگیری به عمل آید.