کلیمیان ایران؛ روایت یک همزیستی مسالمت‌آمیز با مسلمانان
به گزارش گروه فرق وادیان خبرگزاری رسا، کلیمیان ایران، از اقلیت‌های رسمی در جمهوری اسلامی ایران بوده و سال‌های طولانی است که با همزیستی مسالمت آمیز و برخورداری از حقوق شهروندی در کنار مسلمانان و پیروان سایر ادیان و مذاهب در ایران زندگی میکنند.
در جنگ اخیر رژیم صهیونیستی به ایران، یکی از اماکن مورد حمله جنگنده‌های صهیونیستی، کنیسه رفیع نیا از اماکن عبادی و تاریخی جامعه کلیمیان در ایران بود.
به همین بهانه این گفت‌وگو که مدتی پیش با آرش آبائی انجام شده است، منتشر میشود.
آرش آبایی از کلیمیان ایرانی، مدرس و محقق حوزه دین یهود، فعالیت آموزشی خود را از حدود ۳۰ سال پیش آغاز کرده است.
او از اواسط دهه هفتاد خورشیدی به‌طور جدی وارد حوزه گفت‌وگوی ادیان شده است. آبایی اکنون سردبیر نشریه انجمن کلیمیان است.
این گفت‌وگو با هدف حفظ امانت و اطلاع مخاطبان محترم به طور کامل منتشر میشود و خبرگزاری رسا نسبت به محتوای آن هیچ مسئولیتی در مقام رد یا تأیید ندارد.
جناب آبایی به‌عنوان نخستین سؤال، خواهشمندم تصویری از جامعهٔ کلیمیان ایران و پیشینهٔ تاریخی آن ارائه بفرمایید.
یهودیت، با تاریخ پیوستهٔ بیش از سه‌هزارساله، نخستین دین ابراهیمی است. در ایران از عنوان «کلیمی» یعنی پیرو موسی کلیم‌الله نیز برای نامیدن یهودیان استفاده میشود. تاریخ حضور یهودیان در ایران به حدود ۲۵۰۰ سال پیش می‌رسد و می‌توان یهودیان را از قدیمی‌ترین اقوام ایرانی دانست.
امروزه اکثر کلیمیان در شهرهای تهران، اصفهان، شیراز و کرمانشاه ساکن هستند و جمع قلیلی نیز در یزد و کرمان، سنندج و معدود شهرهای دیگر زندگی میکنند. جمعیت کلیمیان ایران امروزه حدود ۹ هزار نفر است.
از اماکن مذهبی مقدس نزد یهودیان در ایران می‌توان به آرامگاه‌های اِستِر و مُردِخای در همدان، حَبَقوق نبی در تویسرکان و دانیال نبی در شوش اشاره کرد. نیز آرامگاه‌های چندین تن از علمای برجستهٔ یهودی با نام هاراو اورشَرگاء در یزد و حاخام ملا مُشِه هَلِوی در کاشان قرار دارد که مورد احترام مسلمانان نیز هستند.
جامعهٔ کلیمی ایران چه ویژگی‌ها و مختصاتی از نظر فرهنگی، آداب و رسوم و سنت‌های مذهبی دارد؟
کلیمیان ایران به‌علت سابقهٔ طولانی بیش از دوهزارسال حضور در ایران، به‌معنای واقعی کلمه «ایرانیِ اصیل» محسوب شده و چه‌بسا ریشهٔ آن‌ها در ایران بیش از قدمت اکثر هموطنان ایرانی باشد. به همین دلیل، غیر از احکام و آداب شرع یهود، از نظر فرهنگی و گویش کاملاً متأثر از مختصات محلی و منطقهٔ سکونت خود هستند؛ به‌گونه‌ای که مثلاً یهودیان کُرد کاملاً همانند هموطنان کردستان سخن می‌گویند و آدابی همانند ایشان دارند و یهودیان یزد یا اصفهان نیز به همین صورت‌اند. جالب آن‌که در قرن معاصر، با روند مدرن‌شدن ایران و اختلاط فرهنگی در کشور، بسیاری از هموطنان در شهرهای مختلف، لهجه، گویش قدیمی یا آداب و رسوم محلی خود را کنار گذاشته‌اند، اما کلیمیان آن شهر همچنان به گویش و آداب قدیم پایبند بوده و آن را حفظ کرده‌اند.
در تجربهٔ زیستهٔ شما و براساس مشاهدات و مطالعات، تعامل کلیمیان ایران با دیگر هموطنان غیر یهودی چگونه بوده و هست؟ چه ظرفیت‌ها و چالش‌هایی در این همزیستی مشاهده می‌کنید؟
به همان دلیلی که در بند قبل ذکر کردم، دیوار یا مانعی میان زیست اجتماعی کلیمیان و سایر هموطنانشان وجود ندارد. لذا همزیستی آن‌ها با ایرانیان مسلمان کاملاً روندی عادی داشته و غالباً این زندگی مشترک، بدون درنظر داشتن تفاوت‌های دینی، جریان دارد. البته ممکن است در مواردی نیز تعصبات دینی و برداشت‌های نادرست از تفاوت در شریعت، منجر به خشونت یا بی‌عدالتی‌هایی شده باشد، اما در کل، ظرفیت این همزیستی مسالمت‌آمیز چنان فراخ و عظیم بوده است و جامعهٔ کلیمیان ایران چنان ریشه‌ای کهن در این سرزمین داراست که همچنان به زندگی آرام خود ادامه می‌دهد. به‌غیر از مناصب سیاسی یا نظامی، یهودیان در تمام مشاغل، به‌خصوص حوزهٔ پزشکی، مهندسی، هنر، ادبیات و کارآفرینی حضور دارند و نیز بسیاری از مشاهیر سدهٔ اخیر از یهودیان هستند. از معروف‌ترین آن‌ها می‌توان به سلیمان حییم اشاره کرد که بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین مؤلف فرهنگ دوزبانهٔ انگلیسی–فارسی بود و یا مرتضی نی‌داوود نیز از معروف‌ترین موسیقی‌دانان ایران است.
از منظر حقوق شهروندی و اجتماعی، وضعیت آزادی‌ها و حقوق اقلیت‌های دینی، به‌ویژه کلیمیان در ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ چه نقاط قوت و چه چالش‌هایی در این زمینه وجود دارد؟
با تشکیل مجلس شورای ملی در دوران مشروطیت، اقلیت‌های دینی از کرسی نمایندگی برخوردار شدند و کلیمیان تا به امروز در همهٔ دوره‌ها دارای نماینده بوده‌اند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، در مجلس خبرگان قانون اساسی نیز نمایندهٔ کلیمیان ایران حضور فعال داشت. کلیمیان طبق قانون اساسی دارای یک نماینده در مجلس شورای اسلامی هستند. فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و شرعی جامعهٔ کلیمی حول سه محور مرجع دینی کلیمیان، نمایندهٔ کلیمیان در مجلس شورای اسلامی و هیئت‌مدیرهٔ انجمن کلیمیان تهران متمرکز است.
یهودیان ایران طبق اصل ۱۳ قانون اساسی در احوال شخصیهٔ خود آزاد هستند:
«ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی تنها اقلیت‌های دینی شناخته می‌شوند که در حدود قانون در انجام مراسم دینی خود آزادند و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی برطبق آیین خود عمل میکنند».
البته گاه براساس قانون مجازات اسلامی یا سوءبرداشت از مفاد قانون اساسی، اقلیت‌های دینی رسمی کشور مشمول لقب «کافر» می‌شده یا کلاً غیرمسلمانان در مواردی از حقوقی نابرابر با هموطنان مسلمان خود قرار می‌گرفتند. اما نکته مهمتر این است که طی سال‌های اخیر، با تلاش نمایندگان اقلیت‌های دینی در مجلس، برخی از تبعیض‌های قانونی رفع شده است و نمایندگان همچنان درصدد رفع سایر موارد هستند.
لطفاً جایگاه تلمود در اندیشهٔ یهودیت را تبیین بفرمایید و مهم‌ترین آموزه‌ها و معارف آن را توضیح دهید.
تلمود در حجم قابل‌توجه ۳۷ رساله، تفسیر فقهی و به‌نوعی آیین‌نامهٔ اجرایی احکام تورات است که در بازهٔ زمانی بیش از ۵۰۰ سال، طی مراحلی نهایتاً در حدود سال ۵۰۰ میلادی تدوین شده است. تورات در بسیاری از موارد، احکام را موجز و به‌صورت کلی بیان نموده است و تشریح و ذکر جزئیات اجرایی و ابعاد شرعی آن در تلمود مندرج است. همچنین با توجه به ویرانی معبد بیت‌المقدس در حدود سال ۷۰ میلادی و آوارگی اکثر یهودیان از سرزمین مقدس و عدم امکان اجرای برخی فرایض دینی وابسته به معبد اورشلیم، تلمود با توجه به شرایط جدید، تدبیر و تفسیری از برخی احکام تورات به‌دست داد تا یهودیان همچنان بتوانند به حیات دینی خود در خارج از سرزمین مقدس ادامه دهند.
افزون بر آن، ساختار تلمود بر مباحثات فقهی حکیمان و فقهای یهودی مبتنی است و در خلال آن مباحثات، روایات و گزیده‌های تاریخی و اخلاقی نیز ذکر شده است. به همین دلیل، تلمود از یک‌سو حاوی مندرجات غنی از فرهنگ و شریعت است و از سوی دیگر، به‌عنوان یک متن تخصصی دینی، مطالعه و فهم آن نیازمند احاطه بر متن کتاب مقدس عبری و شریعت و الاهیات یهودی است.
موضوع موعودباوری و منجی‌گرایی در بسیاری از ادیان مطرح است. باور یهودیت دربارهٔ منجی و هویت و ویژگی‌های او چیست؟
حضرت یعقوب در تورات چنین می‌فرماید: «چوب تنبیه از یهودا و ترکهٔ تأدیب از نسلش دور نخواهد شد، تا منجی جهان از او ظهور کند و ملت‌ها از او اطاعت کنند.» این آیه منجر به تدوین اصل دوازدهم از اصول سیزده‌گانهٔ ایمان یهود بدین مضمون شده است: «من با ایمان کامل، به آمدن ماشیح اعتقاد دارم و اگرچه او تأخیر کند، با این حال هر روز در انتظار او هستم که بیاید.»
«ماشیح» (به‌معنای مسیح خداوند و منجی موعود یهود)، انسانی است خاکی از اولاد بشر که به‌گونهٔ عادی متولد شده و در هر دوره‌ای، یک یا چند تن از علما و صالحان جامعهٔ یهودیان واجد آن مقام‌اند. اصل و نسب او به حضرات داوود و سلیمان می‌رسد. اگر شرایط فراهم شود، این فرد از مقام خود اطلاع یافته و اصطلاحاً ظهور خواهد کرد.
در توصیف وقایع عصر منجی یهود، در بشارت‌های انبیای یهود آمده است که «تمامی زمین از دانش الهی مملو گردد» و «تمامی انسان‌ها نام خدا را خوانده و او را یکسان عبادت خواهند کرد». همچنین همزیستی مسالمت‌آمیز و صلح جهانی از مهم‌ترین آثار ظهور او خواهد بود: «آن‌ها شمشیرهای خود را شکسته و به ابزار کشاورزی تبدیل خواهند کرد و نیزه‌های خود را به قیچی‌های باغبانی مبدل میکنند. ملتی بر ملت دیگر شمشیر نخواهد کشید و دیگر جنگ نخواهند آموخت».