چرایی مواضع بی سابقه واتیکان، مهمتر از خود آن یا تشکر از آن است / دیپلماسی رسانهای پشتوانه دیپلماسی دینی
به گزارش خبرنگار گروه فرق وادیان خبرگزاری رسا، حجتالاسلام محمدحسین پیشاهنگ، کارشناس و پژوهشگر حوزه فرق و ادیان، در نشست تخصصی «جایگاه دیپلماسی دینی در قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران و بررسی مواضع اخیر پاپ» که در خبرگزاری رسا برگزار شد، با بررسی تطبیقی مواضع واتیکان در قبال ایران از سال ۱۹۷۹ تاکنون، به تحلیل واکنشهای اخیر پاپ لئو چهاردهم پرداخت.
مواضع بیسابقه پاپ در یک هفته اخیر
وی با اشاره به موضعگیری متعدد پاپ لئو چهاردهم در مدت زمان کوتاه افزود: اتفاقی که امروز افتاد یعنی موضعگیری جناب پاپ، یک کار بیسابقه و یک اتفاق بیسابقه بود. این واکنشها یک اتفاق کاملاً معمولی و مرسوم نبوده و مسبوق به سابقه هم نیست، هرچند شاید در حافظه تاریخ سیاسی یا دینی ذهن ما موارد مشابهی پیدا شود و موضعگیریهای متعددی در قبال مسائل ایران ثبت شده باش ولی موضعگیری اخیر پاپ، تفاوتهای جدی دارد و به همین دلیل با واکنش تند رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا روبرو شد.
این پژوهشگر با اشاره به تفاوت جدی این موضعگیری با ادوار گذشته تصریح کرد: من مراجعه کردم به موضعگیریهایی که واتیکان در خصوص ایران و مناقشات بینالمللی ایران داشته است. تفاوت جدی این است که در این مقطع، ما مواضع مکرر و پشتسرهم را شاهد بودیم و مثلا در طول یک هفته، سه بار موضعگیری از جناب پاپ منتشر شد؛ یکی تماسی که با نتانیاهو گرفت، دومی پیام عید پاک، و سومی هم سخنرانی قبل از اینها در کلیسا بود.
بعد از اینها نیز با واکنش تند ترامپ، نه تنها عقب نشینی صورت نگرفت بلکه حداقل دو مرتبه دیگر بر مواضع قبلی تأکید شد. این تعدد و تکرار با فاصله بسیار کم، یک تفاوت جدی است.
بررسی تاریخی مواضع واتیکان؛ از پاپ ژان پل دوم تا پاپ فرانسیس
حجتالاسلام پیشاهنگ با مروری بر تاریخ مواضع واتیکان در قبال ایران از زمان تأسیس جمهوری اسلامی اظهار داشت: اولین موضعگیری برای پاپ ژانپل دوم در دوم دسامبر ۱۹۸۰ و سپس در یک ژانویه ۱۹۸۱ درباره جنگ ایران و عراق است. در سال ۱۹۸۷ نیز وقتی بحث حمله به نفتکشها در خلیج فارس مطرح شد، مجدداً موضعگیری واتیکان و شخص پاپ را نسبت به بحران در خلیج فارس داریم.
وی افزود: در سال ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ پاپ بندیکت شانزدهم در پرونده هستهای ایران موضعگیری کرد. پاپ فرانسیس هم در سال ۲۰۱۵ و پس از توافق برجام و سپس در سال ۲۰۱۸ با اعلام خروج آمریکا از برجام واکنش نشان داد. در سال ۲۰۲۰ نیز با ترور سردار سلیمانی و پاسخ ایران به پایگاه آمریکا در عینالاسد، واتیکان ورود کرد و در سخنرانی عمومی خواستار توقف چرخه خشونت شد.
نکته مشترک همه مواضع؛ عدم اشاره به متجاوز
کارشناس فرق و ادیان با اشاره به نکته مشترک در تمامی این موضعگیریها خاطرنشان کرد: تقریباً در متن تمام این موضعگیریها، دعوت پاپ و واتیکان از هر دو طرف به پرهیز از خشونت است، بدون اینکه نقش متجاوز مشخص شود که در این جنگی که اتفاق افتاده، جنگافروز چه کسی است، متجاوز کیست و مسئولیت جنگافروزی بر عهده چه کسی است.
وی افزود: در جنگ ایران و عراق، پیامها بر توقف جنگ تأکید داشتند. در شهادت سردار سلیمانی و پاسخ ایران، باز هم خواستار توقف چرخه خشونت شدند، بدون ذکر این که چه کسی آتش جنگ را روشن کرده و چه کسی در حال دفاع از خود است.
در بحث برجام نیز ابراز امیدواری شد که این توافق بتواند جلوی جنگ را بگیرد و نقطه آغازی برای یک گفتگوی جهانی باشد. این رویه نشان میدهد که واتیکان معمولاً در جایی که ایران توانمندی خود را در پاسخ دادن به دشمن نشان میدهد، سلسله تلاشها برای توقف واکنش شروع میشود، بدون توجه به اینکه طرف متجاوز کیست.
مبانی مسیحیت و سیاق واتیکان در سیاست
البته روش اندیشه سیاسی مسیحیت پرهیز مطلق از مظاهر خشونت و تأکید مطلق بر صلح است.
سیاق واتیکان نیز همواره پرهیز از دخالت در امور سیاسی و منازعات بین کشورهاست.
ترامپ هم در آن توییت توهین آمیز به پاپ از او خواسته بود به همین روش ادامه دهد. در واقع سیاستگذاران آمریکایی انتظار چنین خرق عادتی در سیاق سیاسی واتیکان را نداشتند و آن را در محاسبات خود نیاورده بودند.
بیسابقه بودن مواضع پاپ لئو چهاردهم
حجت الاسلام پیشاهنگ در ادامه به بررسی تفاوت موضعگیری اخیر پاپ لئو چهاردهم نسبت به ادوار گذشته پرداخت و با اشاره به افزایش بی سابقه موضعگیریها در بازه دو هفتهای، آن را نه تنها در تاریخ روابط ایران واتیکان، بلکه حتی در تاریخ موضعگیریهای واتیکان نسبت به جنگها به ویژه جنگهای ایالات متحده کاملا بی سابقه خواند.
وی درباره تفاوت کیفی مواضع اخیر پاپ اظهار داشت: نکته اینجاست که این موضعگیری از نظر کیفی هم متفاوت است یعنی اگرچه در برخی از این موضعگیریها نیز مانند گذشته دعوت به صلح و کنار گذاشتن خشونت از دو طرف خواسته شده است، ولی در چند مورد مشخصاً خطاب پاپ به جنگافروزان است و حتی در دفاع از ایران شخصا با نتانیاهو تماس میگیرد و از او میخواهد دست تز روشهای خشونت بار بردارد و اهدافش را از مسیرهای دیپلماتیک دنبال کند.
این تفاوت کیفی ایجاد شده بسیار مهم است و باید ریشهیابی شود.
چرا واتیکان روش خود را عوض کرد؟
حجت الاسلام پیشاهنگ در ادامه به تحلیل چرایی تفاوت موضعگیری اخیر پاپ لئو چهاردهم نسبت به ادوار گذشته پرداخت و با اشاره به تفاوتهای جدی مواضع اخیر پاپ اظهار داشت:
«با بررسی شرایط مشابه و متفاوت در زمان صدور همه این موضعگیریها، سه تفاوت مشخص به دست آمد که به نظر میرسد در این مسئله نقش داشتهاند:
۱. پیشتازی جبهه حق در نبرد رسانهای و مطالبه افکار عمومی
۲. ظهور قدرت ایران قوی به عنوان چهارمین ابرقدرت جهانی
۳. سوءاستفاده آمریکا از اسم و آموزههای مسیحیت
جنگ شناختی؛ عرصه جدید تقابل
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت جنگهای شناختی در جهان امروز ابراز کرد: در جهان امروز علاوه بر جنگهای میدانی، جنگی مهمتر به نام جنگهای شناختی در جریان است. در این عرصه، پیش از آن که موضعگیری پاپ صورت بگیرد، در فضای رسانهای و به طور مشخص شبکههای اجتماعی، موضعگیریها به نفع ایران بسیار جدی بود.
وی افزود: این پدیدهای است که در جنگ ایران و عراق یا در مناقشات هستهای ایران با آمریکا و اروپا وجود نداشت. ما در فضای شبکههای اجتماعی نمیدیدیم که ملتهای مختلف بیایند و با استفاده از میمها و تکنیکهای مختلف رسانهای، روایتگر حقانیت یک ملت باشند. این یک اتفاق نو و متفاوت از گذشته بود که موجب شد افکار عمومی مردم جهان از جمله مسیحیان کاتولیک که نگاه اخلاقی پر رنگتری دارند، با حملات و جنایتهای آمریکا و صهیونیستها موافقت نداشته باشند.
وی اضافه کرد: این موضعگیری در راستای حفظ جایگاه واتیکان به عنوان یک مرکز اخلاقی و معنوی در جهان است. مراکز و نهادهای بزرگی مثل واتیکان ناچار به همراهی با صدای ملتها هستند.
تقدم حمایت مجازی از ایران بر موضعگیری پاپ
حجتالاسلام پیشاهنگ با اشاره به بررسیهای انجامشده تصریح کرد: در بررسیای که بر روی پیامها و میمهای فضای مجازی در اینستاگرام، واتساپ و تیکتاک انجام شده، تقدم پیامهای حمایت از ایران نسبت به موضعگیری پاپ را میبینیم. اگر این را مبنا قرار دهیم، میتوان گفت که موضعگیری واتیکان به نوعی همراهی با جریان شناختی ملتهای جهان بوده است.
این کارشناس ادیان ادامه داد: در جنگ شناختی و رسانهای ما توانستیم توجه ملتهای جهان را جلب کنیم.
پیام مظلومیت و حقانیت ملت ایران در فضای مجازی و حقیقی به جوامع دیگر رسیده بود و مردم جهان بی تفاوت به این جنگ نبودند.
این موضوع ممکن است در موضعگیریهای مکرر و جسورانه تر جناب پاپ مؤثر بوده باشد.
فراموش نکنیم در جنگ ایران و عراق با اینکه هشت سال طول کشید ولی اغلب مردم جهان حتی فرق Iran و Iraq را نمیدانستند.
در مناقشات هستهای ایران با غرب نیز هنوز مردم جهان فکر میکردند ایران به دنبال بمب اتمی و تهدید جهان است.
اما امروز با همت جهادگران رسانهای، و البته برکت خون امام شهید و کودکان مظلوم میناب، فضا کاملاً تغییر کرده است.
البته این احتمال را نیز باید در نظر گرفت که آگاهی از حقانیت ایران در واتیکان نیز به گونهای رشد کرده است که پاپ بدون لکنت بیانی، به جنگ افروزان انتقاد میکند. و شاید این به واقعه نزدیکتر باشد.
قدرت، دفاع از حق را آسان میکند
حجتالاسلام پیشاهنگ با اشاره به تفاوت امروز توانمدیهای ایران نسبت به گذشته، پیروزی و نمایش قدرت نیروهای مسلح ایران را دومین عامل مؤثر در مواضع پاپ دانست و در توضیح آن افزود: «قدرت، حقانیت نمیآورد ولی حقخواهی و دفاعِ از حق را برای دوستان حقیقت آسان میکند.»
وی با اشاره به فشارهای آمریکا و لابی صهیونیستی به واتیکان گفت: زمانی که پاپ فرانسیس درباره وقوع جنایت در غزه هشدار داده بود، کارشناسان با آگاهی از فشارهای لابی صهیون، همین موضعگیری نیم بند را کاری بزرگ دانستند.
امروز ایران با حضور قدرتمند در میادین مختلف، اضمحلال رژیم صهیونی و افول ابرقدرتی آمریکا را بر همگان عیان ساخت و کارشناسان سیاسی از ظهور ابرقدرت جهانی جدیدی (ایران) خبر میدهند.
همین اتفاق کافی است تا واتیکان با ترس کمتر از فشارهای گفته شده، بتواند مواضع خودش را شفافتر و محکمتر بیان کند.
عصبانیت امروز ترامپ نیز بیشتر از همین مسئله است زیرا مواضع پاپ، اظهار افول ابرقدرتی آمریکاست.
واکنش به جریان مسیحیت صهیونیستی
حجتالاسلام پیشاهنگ با اشاره به وظیفه دینی پاپ به عنوان یک رهبر مسیحی، در برابر جریانهای انحرافی مسیحیت اظهار داشت: مهمترین موضعگیری پاپ، در برابر عقاید تند آرماگدونی مسیحیت صهیونیستی بود زیرا آنها میخواستند جنگهای صلیبی دوم و جنگ جهانی سوم را به راه بیندازند؛ پاپ در برابر این خطر بزرگ ایستاد. علت شدت برخورد پاپ در برابر این مسئله، همین پیامدهای هولناک ناشی از این انحراف عقیدتی است. در همین موضعگیری بود که پاپ با کنایه به جنگ افروز بودن آمریکا و صهیونیستها اشاره کرد و گفت: خداوند دعاهای آنها را که علیه بیگناهان ظلم و جنایت میکنند یا جنگ افروزی میکنند نمیشنود و برآورده نمیکند.
وی اضافه کرد: این موضعگیری در راستای حفظ جایگاه واتیکان به عنوان یک مرکز اخلاقی و معنوی در جهان است. مراکز و نهادهای بزرگی مثل واتیکان ناچار به همراهی با صدای ملتها هستند.
دیپلماسی دینی نیازمند پشتیبانی رسانهای
حجتالاسلام پیشاهنگ در بخش پایانی سخنان خود به راهکارهای تقویت دیپلماسی دینی پرداخت و تاکید کرد: اگر بخواهیم دیپلماسی دینی را برای تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران فعال کنیم، علاوه بر تقویت رابطه نهادهای دینی با یکدیگر و برگزاری نشستهای علمی، نیازمند تقویت پشتیبانی رسانهای و ایجاد دیپلماسی رسانهای در پشتیبانی از دیپلماسی دینی هستیم.
وی افزود: بررسی آنچه اتفاق افتاد نشان میدهد که دیپلماسی دینی تحت تأثیر دیپلماسی رسانهای قرار دارد. اگر دیپلماسی رسانهای تقویت شود و به آن میدان داده شود، با گفتمانهای قالب برای نفی خشونت و ایجاد عدالت در جهان روبرو خواهیم بود و ادیان مختلف برای ایجاد صلح عادلانه در جهان گرد هم میآیند. اما اگر نتوانیم در جنگ شناختی با استفاده از ابزارهای رسانهای غلبه ایجاد کنیم، اشتراکات ادیان برای ایجاد صلح و عدالت کمرنگ خواهد شد و جریان مقابل که بر تنازعات و اختلافات ادیان تمرکز دارد، ممکن است حتی از بستر دین برای تقویت خشونت و تشدید منازعات بینالمللی استفاده کند.