بررسی ابعاد کلام سیاسی و حکمرانی دینی در اندیشه شهید لاریجانی

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، نشست علمی "کلام سیاسی و حکمرانی دینی در اندیشه شهید دکتر علی لاریجانی" امروز در پژوهشگاه قرآن و حدیث برگزار شد.

حجت‌الاسلام محمدتقی سبحانی، رئیس پژوهشکده کلام اهل‌بیت (ع) پژوهشگاه قرآن و حدیث، در ابتدای این نشست با تبیین محورهای فکری شهید لاریجانی، «عقلانیت» را کلیدواژه بنیادین اندیشه وی دانست و آن را عامل پر کردن خلأ میان نظریه و عمل در جوامع اسلامی معرفی کرد.

حجت‌الاسلام سبحانی با اشاره به پیشینه علمی شهید لاریجانی اظهار داشت: شهید لاریجانی متفکری تحصیل‌کرده در رشته فلسفه غرب بود که تسلط عمیقی بر فلسفه اسلامی و معارف دینی و شیعی داشت. نقطه کانونی اندیشه ایشان «الهیات سیاسی» یا کلام سیاسی بود و مفهوم «عقلانیت» به عنوان بنیادی‌ترین مبحث در سخنرانی‌ها و یادداشت‌های او تکرار می‌شد.

وی با بیان اینکه واژه عقلانیت در ادبیات فارسی کمتر از ادبیات غربی و اندیشمندان عرب رواج داشته است، افزود: شهید لاریجانی تمایز دقیقی میان «تعقل» و «عقلانیت» قائل بود. تعقل به معنای بکارگیری عقل برای رسیدن به حقیقت است که در آیات و روایات نیز بر آن سفارش شده، و همچنین به معنای«تدبیر» و «تقدیر» و اداره حیات اجتماعی است. و شهید لاریجانی بیشتر برا این جنبه دوم از معنایی عقلانیت تاکید داشت.

رئیس پژوهشکده کلام اهل‌بیت (ع) ادامه داد: بسیاری از اندیشمندان جهان اذعان دارند که مسلمانان در مرحله نظری اشکالی ندارند، اما در عرصه عمل و تطبیق اندیشه‌های اسلامی با چالش مواجه‌اند. با وجود اینکه مسلمین بیشترین ذخایر طبیعی و سرمایه‌های مادی جهان را در اختیار دارند، اما نتوانسته‌اند از این ظرفیت‌ها بهره‌برداری کنند. این خلأ بزرگ تنها با استقرار «عقلانیت» پر می‌شود.

حجت الاسلام سبحانی تصریح کرد: ریشه بسیاری از ناهماهنگی‌ها در علوم انسانی و اسلامی، فقدان عقلانیت است. علوم انسانی غربی ریشه و غایت خود را در «عینیت» می‌داند و ارزش آن زمانی محقق می‌شود که مشکلی را حل کند. جمهوری اسلامی ایران با ایجاد توجه ویژه به عقلانیت، مسئله‌ای نوین در جهان پدید آورد؛ عقلانیتی که توانست ساحت «نظر» و «اخلاق» را به میدان بیاورد.

وی با اشاره به نقش دو نهاد حوزه و دانشگاه در این مسیر گفت: چگونگی به میدان آوردن این دو ساحت، حاصل تعامل حوزه (که متولی نظریه‌پردازی است) و دانشگاه (که به دنبال ارائه راهکارهاست) می‌باشد. شهید لاریجانی با دو ویژگی برجسته شناخته می‌شد: نخست، پژوهشگری پیگیر و پرتلاش در حوزه اندیشه و دانش، و دوم، مسئولیتی عمل‌گرا، اهل مطالعه و مشورت با تمامی جریانات که دانش را به راهکارهای اجرایی تبدیل می‌کرد.

حجت‌الاسلام سبحانی در بخش دیگری از سخنان خود به مواضع شهید لاریجانی در برابر دو جریان فکری اشاره کرد و افزود: ایشان در مسیر خود با دو جریان اصلی درگیر بود؛ نخست، جریان سکولاریسم که به دلیل ندیدن پاسخگویی دین، به سکولاریت روی آوردند، در حالی که شهید لاریجانی که تدینی عمیق داشت، معتقد بود اسلام پاسخگوی تمام نیازهاست. جریان دوم، جریان نفی‌کننده عقل بود.

وی با تأکید بر دیدگاه‌های توسعه‌ای شهید لاریجانی خاطرنشان کرد: از منظر ایشان، مسئله اصلی «توسعه همه‌جانبه ملی» است، نه تقلید از توسعه غربی. راهکار تحقق این توسعه، «عدالت اجتماعی در عرصه عمل» و قرار دادن «تکنولوژی و علم» به عنوان زیربنای توسعه ملی است.

حجت الاسلام سبحانی در پایان نتیجه‌گیری کرد: شهید لاریجانی یک انسان آرمانیِ دور از دسترس نبود، بلکه تجربه‌ای میدانی و کاربردی در عرصه عقلانیت داشت و شخصیت ایشان ترکیبی متوازن از دانش نظری و عمل‌گرایی بود که می‌توان الگویی مناسب برای حکمرانی دینی ارائه دهد.

عدالت زیربنای توسعه در اندیشه شهید لاریجانی برای حکمرانی دینی بود

حجت‌الاسلام رضا برنجکار، رئیس پژوهشگاه قرآن و حدیث و رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه، در این نشست تخصصی بر جایگاه محوری عدالت به‌عنوان زیرساخت توسعه در اندیشه سیاسی شهید لاریجانی تأکید کرد.

حجت الاسلام برنجکار با تبیین ابعاد کلامی و فلسفی اندیشه‌های شهید لاریجانی، اظهار داشت: از دیدگاه شهید لاریجانی، عدالت یک ارزش تشریفاتی یا هم‌تراز با سایر ارزش‌ها نیست، بلکه به عنوان یک زیرساخت بنیادین عمل می‌کند که سایر ارزش‌های اجتماعی و سیاسی بر پایه آن استوار می‌شوند.

وی افزود: در منظومه فکری شهید لاریجانی، باید پیوند میان عدالت و توسعه را در تمامی ابعاد سیاسی، فرهنگی و اجتماعی دنبال کرد؛ به‌گونه‌ای که رشد و توسعه، همواره با تکیه بر عدالت تعریف و اجرا شود. این رویکرد، تفاوت بنیادینی با دیدگاه‌هایی دارد که عدالت را صرفاً مساوات‌طلبی می‌دانند (که مانع رشد می‌شود) یا آن را نادیده گرفته و بر آزادی و امنیت لیبرال‌دموکراتیک تمرکز می‌کنند.

رئیس پژوهشگاه قرآن و حدیث با اشاره به مفهوم عدالت اجتماعی در اسلام گفت: عدالت اجتماعی در اندیشه شهید لاریجانی، بستر لازم برای رشد و پیشرفت پایدار را فراهم می‌سازد. اقامه عدالت در جامعه، اصل بنیادین رسالت انبیای الهی است و باید در تمامی عرصه‌های زندگی اجرایی شود. نکته کلیدی در اندیشه ایشان، تمرکز بر "چگونگی" تعمیم عدالت به حوزه‌های مختلف سیاست و حکمرانی بود.

حجت الاسلام برنجکار در ادامه با توصیف شهید لاریجانی به‌عنوان سیاستمداری با مبانی عمیق فلسفی و کلامی، افزود: وی سیاستمداری بود که برای اقدامات عملی خود، مبانی فلسفی و کلامی محکمی داشتند؛ ویژگی‌ای که در ساختار حکمرانی جمهوری اسلامی کمیاب است. ضرورت دارد که این الگو نهادینه شود تا هر مسئولی که روی کار می‌آید، بتواند بر اساس یک خط‌مشی و ریل مشخص و ثابت، به کار خود ادامه دهد و از پراکندگی دیدگاه‌ها جلوگیری شود.

این نشست علمی با هدف بررسی ابعاد مختلف اندیشه‌های سیاسی و حکمرینی شهید دکتر علی لاریجانی و استخراج الگوهای بومی از اندیشه‌های ایشان برای تقویت مبانی نظری حکمرانی دینی برگزار شد.

راهکار شهید لاریجانی برای رسیدن به عدالت

دکتر احمد کریمی، دانشیار گروه کلام دانشگاه قرآن و حدیث، در این نشست علمی به تبیین ابعاد فلسفی و کلامی اندیشه‌های شهید لاریجانی در حوزه حکمرانی پرداخت و بر لزوم پر کردن خلأهای فلسفی موجود در مدل‌های حکمرانی تأکید کرد.

دکتر کریمی با اشاره به ماهیت حکمرانی در اندیشه شهید لاریجانی، اظهار داشت: یکی از چالش‌های اساسی امروز، وجود یک خلأ فلسفی منسجم در حوزه حکمرانی است. شهید لاریجانی با نگاهی عمیق به این مسئله، مسیر رسیدن به حکمرانی مطلوب را «عدالت» می‌دانست.

وی عدالت را در تعریفی دقیق، به معنای «اعطای حقوق بنیادین انسان‌ها» تبیین کرد و افزود: نکته حائز اهمیت در اندیشه ایشان این است که روش کشف و یافتن این حقوق طبیعی و بنیادین، از طریق شرع است. بنابراین، حکمرانی دینی با تکیه بر شرع، ضامن تحقق حقوق ذاتی انسان‌هاست.

دانشیار گروه کلام دانشگاه قرآن و حدیث در ادامه به بحث «فطرت» و جایگاه آن در حکمرانی پرداخت و بیان کرد: شهید لاریجانی کار اصلی حکمرانی را «تحقق و بالفعل‌سازی استعدادهای فطری» می‌دانست. فطرت در این نگاه، یک استعداد نهفته است که حکمرانی با شکوفایی و عملیاتی کردن آن، جامعه را به سمت مطلوبیت هدایت می‌کند.

دکتر کریمی همچنین بر اهمیت هویت‌شناسی در حکمرانی تأکید کرد و گفت: از دیدگاه شهید لاریجانی، هویت «ایرانی-اسلامی» خود بخشی از حقوق اساسی ایرانیان محسوب می‌شود و حفظ و حراست از آن وظیفه‌ای جدی برای حاکمیت است.

وی با تأکید بر مکانیسم‌های مشارکت در حکمرانی، تصریح کرد: برای شکوفایی استعدادهای فطری، وجود بستر رقابت ضروری است. این رقابت و مشارکت عامه مردم باید در سه حوزه کلیدی «سیاست‌گذاری، اجرا و اقناع» شکل گیرد و نقش بسیار مؤثری در پویایی نظام ایفا کند.

دانشیار دانشگاه قرآن و حدیث در پایان سخنان خود، بر تغییر نگرش از حکمرانی آمرانه به حکمرانی مشارکتی تأکید کرد و افزود: شهید لاریجانی معتقد بود حکمرانی باید رای و مشارکت مردم را به رسمیت بشناسد. حاکمیت باید بر پایه اقناع استوار باشد و برخورد با جامعه نمی‌تواند مبتنی بر تحکم و اجبار باشد؛ چرا که مشروعیت و کارآمدی حکمرانی، در گرو پذیرش آگاهانه مردم است.

عقلانیت دینی؛ پادزهر سکولاریسم پنهان در اندیشه شهید لاریجانی

دکتر محمدسعید عبداللهی، عضو هیات علمی پژوهشکده زن و خانواده، در این نشست، به تشریح ابعاد فکری و سیاسی شهید لاریجانی پرداخت و بر تلفیق سنت و مدرنیته در اندیشه‌های ایشان تأکید ورزید.

دکتر عبداللهی با اشاره به سوابق مدیریتی شهید لاریجانی اظهار داشت: شهید دکتر علی لاریجانی در سه دوره متوالی در سکان‌داری مجلس شورای اسلامی حضور داشتند و همواره دغدغه اصلی‌شان توجه هم‌زمان به سنت‌های دینی و ملاحظات مدرن و غربی بود.

وی در ادامه به تحلیل رابطه فکری شهید لاریجانی با فیلسوف بزرگ آلمانی، ایمانوئل کانت، اشاره کرد و افزود: اگرچه دل شهید لاریجانی به اندیشه‌های کانت گره خورده بود و از عمق تفکر او تأثیر پذیرفته بود، اما ایشان کاملاً آگاه بود و به گرایش‌های سکولارِ درون مکتب کانت توجهی نداشت.

عضو هیات علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به یکی از مقالات مهم شهید لاریجانی بیان کرد: ایشان در مقاله‌ای به بررسی سکولاریسم در دو سطح «نظری» و «عملی» پرداختند و معتقد بودند که «عقلانیت دینی» بهترین پادزهر برای مقابله با سکولاریسم پنهان در جامعه است.

دکتر عبداللهی در پایان با بیان اهمیت تداوم راه اندیشه‌های شهید لاریجانی، خاطرنشان کرد: مفهوم «مردم‌سالاری دینی» از سوی ایشان به عنوان یک حرف نو و ایده‌ای ارزشمند برای ارائه به جامعه جهانی مطرح شد.

وی با تأکید بر لزوم ترویج اندیشه‌های نخبگان دینی-سیاسی گفت: نیاز است که جلسات و نشست‌های بیشتری برای معرفی اندیشمندانی مانند شهید دکتر لاریجانی و همچنین متفکران برجسته‌ای که هم‌اکنون در قید حیات هستند، برگزار شود تا ظرفیت‌های فکری آنان بیشتر مورد توجه قرار گیرد.