اجتهاد در نگاه آیتالله جناتی با «تحول موضوع» و اتکا به قرآن، سنت و عقل پیش میرود
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، خانم اشرف جناتی، دختر آیت الله جناتی، در بزرگداشت مقام علمی فقیه نواندیش، آیتالله محمد ابراهیم جناتی، با تأکید بر سیر مراحل اجتهاد در نگاه آیت الله جناتی، ابراز داشت: بحث ادوار و مراحل اجتهاد، با الهام از تحقیقات و آثار آیتالله جناتی، به دو بخش کلی قابل تقسیم است: مراحل تاریخی که فقه در گذر زمان پیموده و مراحل ذاتی که در بطن خود اجتهاد وجود دارد. ایشان در تحقیق و تبیین ادوار اجتهاد در میان عامه و خاصه، اثری منحصر به فرد و جامع ارائه دادهاند که فراگیری آن در مذاهب اسلامی کمتر دیده شده است.
وی افزود: درونمایه اجتهاد نیز شامل مراحلی است که از مباحث صغروی آغاز شده و تا مباحث کبروی، تعارض ادله، و انتقال به اصول اربعه ادامه مییابد. این مراحل عبارتند از: مرحله اصول فقهی دلالات و اکتشافات: که به دلالت متون دینی و اکتشاف ملازمات (مستقله یا غیرمستقله) میپردازد و مسائل صغروی اصول فقه را تبیین میکند. مرحله اصول فقهی تجهیزات اجتهادی: در این مرحله، حجیت ادله غرویه مورد نقد و بررسی قرار میگیرد. مرحله تزاحمات ادله: در این مرحله، حجیت ادلهای که به اثبات رسیدهاند، مورد بررسی قرار میگیرد. مرحله تعارض ادله اجتهادیه: این مرحله به بررسی تعارض میان ادله اجتهادی اختصاص دارد. مرحله حکومت و ورود: به بررسی نسبت میان ادله و چگونگی حکومت یا ورود یک دلیل بر دیگری پرداخته میشود. مرحله قواعد ترجیحات ادله: این مرحله دشوار به قواعد ترجیح میان ادله در صورت تعارض میپردازد. مرحله انتقال از ادله اجتهادی به ادله فقاهتی: در نهایت، انتقال از ادله اجتهادی به ادله فقاهتی صورت میگیرد.
دختر آیت الله جناتی ادامه داد: نکته حائز اهمیتی که آیتالله جناتی از دیرباز، حتی در دوران اقامت در نجف اشرف، بر آن تأکید داشتند، پژوهش در مسائل مستحدثه بود. ایشان با بهرهگیری از عناصر اصلی استنباط (کتاب، سنت، عقل) و با رویکردی پویا و کاربردی، مسائل نوظهور را در محافل علمی و نشریات تخصصی مطرح میکردند و منشأ تحولات چشمگیری در فقه و اجتهاد شدند. ایشان ضمن احترام عمیق به تلاشهای فقهای سلف، بر این باور بودند که برخی احکام، مختص به زمان و شرایط همان فقها بوده است. با تشکیل نظام اسلامی در ایران بر اساس ولایت فقیه، ایشان ضرورت بررسی احکام اسلامی، حتی احکام فردی، از منظر فقه حکومتی را احساس میکردند. از این رو، حکمی که توسط یک فقیه در دورهای خاص، در شرایطی غیر از حکومت اسلامی و در مسائل فردی صادر شده بود، برای عصر حاضر و در بستر حکومت اسلامی ناکافی و نیازمند بازنگری میدانستند.
وی خاطرنشان کرد: ایشان با تکیه بر سرمایه علمی پربار خود، به عرصه تبیین فقه حکومتی وارد شدند و از طریق تألیف کتب و مقالات، به بررسی ابعاد پدیدههای نو پرداختند. یکی از ویژگیهای برجسته اجتهادی ایشان، تأکید فراوان بر نقش زمان و مکان در اجتهاد بود. ایشان معتقد بودند که یک موضوع واحد، در شرایط، زمانها و مکانهای مختلف، ممکن است احکام متفاوتی داشته باشد. این دیدگاه، مبتنی بر تغییر “موضوع” است، نه صرفاً تغییر زمان. به عنوان مثال، در مباحث مربوط به مسائلی چون کاشت ناخن، استفاده از لاک یا کاشت مژه، نباید صرفاً با اتکا به عرف جامعه و پسند عامه، جواز صادر کرد، بلکه لازم است با در نظر گرفتن تغییرات موضوعی و ملاکات شرعی، حکم متناسب صادر گردد. این رویکرد، فقه را دانشی زنده و پویا معرفی میکند که با درک عمیق تحولات اجتماعی، راه استمرار روح شریعت را در جهان متغیر امروز مییابد.
دختر آیت الله جناتی ادامه داد: تغییر در موضوعات، به ناچار منجر به دگرگونی احکام میشود. نمونه بارز این امر، خرید و فروش خون است که در گذشته حرام تلقی میشد، اما امروزه با تغییر ماهیت و کارکرد موضوع، جایز شمرده میشود. این نشان میدهد که فقیه باید با دقت به بررسی موضوعات و ویژگیهای آنها بپردازد. آیتالله جناتی، از همان دوران اقامت در نجف اشرف، پژوهشهای جامعی را در زمینه مسائل مستحدثه آغاز کردند. کتاب «طهاره الکتاب» ایشان که در سال ۱۳۴۹ هجری شمسی در نجف اشرف منتشر شد و سپس «طهارت مطلق انسان» که در سال ۱۳۷۰ در قم به چاپ رسید، گواه این تلاشهاست.
وی پایبندی به منابع دست اول را از ویژگی های برجسته اجتهاد ایشان دانست و اظهار داشت: ویژگی ممتاز اجتهاد ایشان، پایبندی راسخ به منابع نخستین یعنی کتاب خدا، سنت رسول اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) بود. ایشان تأکید داشتند که حکم باید بر اساس این منابع اصیل استنباط شود و فقیه موظف است با بررسی دقیق ویژگیهای درونی و بیرونی موضوع، حکم جدید را استنباط نماید، بدون آنکه تحت تأثیر شهرت فتوایی یا اجماع منقول قرار گیرد. از نظر ایشان، اجماع منقول تنها در صورتی معتبر بود که کاشف از رأی معصوم (ع) باشد.
دختر آیت الله جناتی افزود: فتاوی و دیدگاههای آیتالله جناتی، که گاه در تضاد با مشهورات بود، به تدریج در حوزههای علمیه، به ویژه در قم، و سپس در سایر استانها رواج یافت. تأسیس کرسیهای آزاداندیشی در حوزهها و دانشگاهها، و همچنین انتشار مقالات تخصصی در مجلاتی چون «کیهان اندیشه»، فضایی علمی برای طرح مباحث، نقد و پاسخ به انتقادات فراهم آورد. نقش برجسته ایشان در گسترش این فضای گفتگو و تعامل علمی بر کسی پوشیده نیست.