لزوم گذار از «واکنشگری» به «کنشگری» در رسانههای کشور
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، نشست تخصصی «بررسی بایستههای رسانهای در شرایط جنگ» با حضور اساتید و کارشناسان رسانهای، به همت مرکز تحقیقات اسلامی مجلس و خبرگزاری رسا روز دوشنبه در محل این خبرگزاری حوزوی برگزار شد. در این نشست، کارشناسان با انتقاد از موازیکاری و پراکندگی روایتها در دستگاههای مختلف، بر ضرورت ایجاد یک ساختار یکپارچه و چابک با «فرماندهی واحد» برای مدیریت بحرانهای شناختی تأکید کردند.
حجتالاسلام عبدالله رضایی، مدیر موسسه نسل سلمان، در این نشست بر لزوم گذار از واکنشگری به کنشگری و ایجاد ساختاری یکپارچه برای مدیریت روایتها در بحرانها تأکید کرد.
حجتالاسلام رضایی در این نشست با اشاره به چالشهای موجود در فضای رسانهای کشور، اظهار داشت: فرهنگسازی عمومی و ارتقای سواد رسانهای در سطح مردم کاستیهایی دارد، هرچند نخبگان درک درستی از بحران دارند.
وی افزود: ما همواره در شرایط بحران به سر میبریم و زاویه دید ما گاهی در جهت مخالف جهتگیری جهانی قرار دارد؛ بنابراین باید درک درستی از بحران داشته باشیم.
مدیر موسسه نسل سلمان با تأکید بر اینکه مسئله اصلی صرفاً پوشش خبر جنگ نیست، تصریح کرد: مسئله ما مدیریت روایت و حفظ انسجام عمومی است. باید دکترین روایت مشخص شود تا مردم از اتفاقات آگاه شوند و چارچوب ذهنی درستی برای مقابله با روایتهای غالب دیگر ایجاد گردد.
حجت الاسلام رضایی با بیان اینکه در حال حاضر با مشکل «عدم روایت واحد» و «واکنش به جای کنش» مواجه هستیم، گفت: رسانهها نباید صرفاً واکنشی عمل نمایند، بلکه باید طوری روایتسازی کنیم که گویی در حال کنشگری مؤثر و با تکیه بر اخلاق و طراحی محتوای دقیق هستیم.
وی یکی از معضلات اصلی را کثرت رسانههای موازی در دستگاههای مختلف دانست و افزود: هر دستگاه رسانهای دارد. این کثرتگرایی باعث میشود روایتها پراکنده شوند و سکوت برخی رسانهها نیز غیرضروری و مخرب است.
وی خاطرنشان کرد: این پراکندگی و عدم هماهنگی باعث شکست روایت کلان جامعه میشود.
حجتالاسلام رضایی برای رفع این چالشها، مدل قرارگاه چابک را پیشنهاد داد و گفت: باید از ابهام در نقشآفرینیها پرهیز کرد و فرماندهی واحد بر عملیات رسانهای حاکم باشد. در این مدل، یک شورای مرکزی راهبری متشکل از نماینده دستگاههای محوری وجود خواهد داشت که رسانهها در آن احساس آزادی عمل داشته باشند.
وی سه رکن اصلی برای جلوگیری از موازیکاری را اینگونه برشمرد: ۱. رصد و تحلیل مداوم، ۲. تعیین روایت معتبر، و ۳. مشخص کردن نهاد مسئول تولید محتوا.
مدیر موسسه نسل سلمان با تأکید بر سرعت عمل در مدیریت بحران، افزود: ضعف اصلی ما کمبود محتوا نیست، بلکه عدم هماهنگی در واکنش، تأخیر و پراکندگی رسانهای است. در مدل پیشنهادی ما، هر حادثهای که رخ دهد، حداکثر ۳ ساعت زمان داریم تا روایت اول را منتشر کنیم.
حجت الاسلام رضایی در ادامه افزود: اتاق عملیات رسانهای باید تحلیل رسانهها و ترندها را حداکثر در یک ساعت انجام دهد و تشخیص عملیات شناختی دشمن نیز در همین چارچوب صورت گیرد. محتوا باید چندرسانهای و ۲۴ ساعته باشد و مرکز سنجش اثر تولیدات را بررسی کند تا در صورت وجود واریانس (انحراف) از خط مشی، اقدام اصلاحی انجام شود.
وی در پایان خاطرنشان کرد: باید شبکهای از همکاران در قالب قرارگاه مشترک هماهنگی رسانهای تشکیل دهیم و مدلی کوتاهمدت ایجاد کنیم که بتوان در طول سال از آن استفاده نمود.
در ادامه دکتر کمال اکبری، رئیس دانشکده دین و رسانه، با اشاره به تحولات اخیر و نیاز مبرم به ساماندهی نظام رسانهای کشور، خواستار تشکیل یک ستاد مرکزی شد.
دکتر اکبری با تأکید بر اینکه کشور در دو دهه اخیر تحولات گستردهای را تجربه کرده است، گفت: در حال حاضر جایی در کشور وجود ندارد که رسانهها تحت مدیریت واحدی اداره شوند و نظام جامع رسانهای به طور کامل ساماندهی گردد.
وی با تبیین ماهیت نبردهای نوین افزود: «جنگهای سخت، نیمهسخت و سرد که شامل انباشت تجهیزات بدون شلیک است، از دیرباز وجود داشتهاند. جنگ نرم نیز که ابعاد اقتصادی و فرهنگی دارد همواره در کار بوده است. اما امروز با پدیدهای فراتر روبرو هستیم: جنگ شناختی. در جنگ شناختی، ادراکات و احساسات افراد مورد هجوم قرار میگیرد و این مفهوم فراتر از جنگ نرم است و به جنگ افکار عمومی منجر میشود. امروزه جنگهای هیبریدی که نوک پیکان آن جنگ شناختی است، شکل غالب نبردها را به خود گرفته است.
رئیس دانشکده دین و رسانه با ارائه راهکارهای مدیریتی برای مقابله با این تهدیدات، پیشنهاد داد: برای مدیریت این وضعیت، نیاز داریم تا مسئولیتها در یک مرکز واحد متمرکز شود. پیشنهاد من این است که «دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی (شعام)» مسئولیت اصلی را بر عهده داشته باشد.
وی ادامه داد: در این ساختار، صدا و سیما به عنوان بزرگترین رسانه کشور، باید در رأس قرار گیرد و دبیری این شورا را بر عهده داشته باشد. اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که وقتی کشوری سقوط میکند، اولین مرحله تسخیر رسانه ملی آن (رادیو و تلویزیون) است. بنابراین صدا و سیما باید نقش تنظیمگری را ایفا کند. مرکز ملی فضای مجازی، نهادهای اطلاعاتی و سایر نهادها نیز باید در این ساختار عضو باشند.
دکتر اکبری با اشاره به لزوم تشکیل ستاد تبلیغات جنگ خاطرنشان کرد: در این مجموعه باید «ستاد تبلیغات جنگ» تشکیل شود که زیر نظر قرارگاه خاتمالانبیاء(ص) و با مسئولیت آن فعالیت کند. همچنین «مرکز آموزش و توانمندسازی» نیز باید ذیل این ستاد قرار گیرد.
وی با تأکید بر اینکه هدف سازماندهی است نه سانسور، تصریح کرد: ما نباید اجازه دهیم در جمهوری اسلامی دهان کسی بسته شود؛ منظور ما سازماندهی و پاسخگویی به آنهاست. سم بزرگ در فضای رسانهای فعلی، ایجاد جاهایی است که تصمیمگیریها در آنها متعدد و پراکنده است.
دکتر اکبری در پایان بر لزوم حفظ ابتکار عمل رسانهها تأکید کرد و گفت: نباید اجازه دهیم ابتکار عمل رسانهها و انسانهای رسانهای از بین برود. رویکرد ستادها باید تسهیلگر باشد، نه بازدارنده. رویکرد سلبی باید به شدت کاهش یابد و سیاستها شفاف شوند تا پیشبرندگی و پویایی در رسانهها تقویت گردد.
همچنین حجتالاسلام رضا رستمی، مسئول مرکز رسانه و فضای مجازی حوزههای علمیه، بر لزوم ساماندهی کنشگری رسانهای و تقویت امنیت روانی جامعه تأکید کرد.
حجت الاسلام رستمی با اشاره به اهمیت «دسترسی به اطلاعات» و «ساماندهی کنشگری در عرصه رسانه»، اظهار داشت: یکی از مهمترین عرصههای نبرد که دشمن از آن برای ضربه زدن به جامعه بهره میبرد، «امنیت روانی» است.
وی با اشاره به آیات قرآن کریم، به ویژه آیه ۶۰ سوره احزاب، بر خطر «مرجفون» و کسانی که با شایعهپراکنی امنیت جامعه را برهم میزنند، هشدار داد.
مسئول مرکز رسانه و فضای مجازی حوزههای علمیه افزود: دشمن در پیوست رسانهای و توجه به مطالبات عمومی بسیار قویتر عمل کرده و توانسته است این انگاره را در میان مردم تقویت کند که قوانین جدید، قصد محدود کردن آزادیها را دارد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، لزوم ضابطهمند کردن کنشگری در فضای مجازی را مطرح کرد و افزود: در بسیاری از کشورها، کنشگری فضای مجازی دارای چارچوبهای مشخص است و ما نیز نیاز داریم تا قوانین جرایم رایانهای خود را بهروز کنیم.
حجتالاسلام رستمی با برشمردن نهادهایی که دارای قانون و وظیفه مشخص در حوزه رسانه دارند، تأکید کرد: برای جلوگیری از ترکفعلیهای متعدد این نهادها، نیازمند نظارت دقیق هستیم.
وی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی خواست تا با بررسی دقیق قوانین موجود، نظارت مؤثری را اعمال کنند تا خللی در عملکرد رسانهای کشور ایجاد نشود.
در ادامه حجتالاسلام محمدجواد امینی، با اشاره به چالشهای پیشروی تولید و تبیین «روایت اول» در دوران بحران، سه مانع اصلی در این مسیر را برشمرد.
وی بیان کرد: یکی از دلایل اصلی اینکه معمولاً ما از «روایت اول» عقب میمانیم، عدم دسترسی به اطلاعات دقیق است. همچنین، چالش مهم دیگر، فقدان پشتوانه قانونی برای برخی اقدامات است؛ بهویژه زمانی که تصمیم گرفته شود واقعیتهای میدانی به صورت گسترده دیده نشود.
حجت الاسلام امینی با اشاره به مباحث انسانی و ارتباطی، افزود: دو مورد دیگر نیز در این زمینه دخیل هستند که عبارتند از عدم اعتماد به افسران جنگ نرم و قطع دسترسی به این افسران در جنگ که هر دو بر توانایی تولید روایت اثر منفی میگذارند.
وی با تشریح ظرفیتهای میدانی و اجتماعی اجتماعات اخیر، گفت: در سازمان تبلیغات، پهنه میدانی وسیعی وجود دارد که دو الگوی اصلی را دنبال میکند. الگوی نخست، الگوی قم است؛ جایی که اجتماعات با الگوبرداری از قم شکل میگیرد و از آن منطقه به سایر نقاط سرایت میکند. در این روش، روحانیون جهت تقویت سبقه مردمی و غنای میدانی اعزام میشوند. الگوی دوم نیز بر این اصل استوار است که خود مردم روایتساز میدان باشند که برای این منظور، آموزشهای سختافزاری لازم در سطح میدان به آنان داده شده است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به ظرفیتهای فضای مجازی اشاره کرد و اظهار داشت: در فضای مجازی، اکنون شبکهای گسترده و منسجم از کانالداران در موضوعات مختلف در دسترس است که میتوان از آن به عنوان یک لشکر عظیم و پایکار یاد کرد.
حجتالاسلام امینی در پایان با تأکید بر اهمیت زمانبندی در مدیریت افکار عمومی، خاطرنشان کرد: برای هر اتفاقی که قرار است بیفتد، باید پیش از وقوع آن، اقدام به اقناعسازی افکار عمومی شود تا ذهنیت جامعه از پیش آمادهسازی گردد و روایت مورد نظر، پذیرفتهتر و طبیعیتر جلوه کند.
حجتالاسلام عبدالله جلالی، مدیر گروه تربیت خانواده و سبک زندگی ادارهکل پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، در ادامه با تأکید بر تغییر رویکرد رسانههای کشور، خواستار گذار از اطلاعرسانی صرف به سمت مدیریت بحران شد.
حجت الاسلام جلالی با اشاره به بههمریختگیهای موجود در عرصه رسانهها، اظهار داشت: صدای سیما و مرکز فضای مجازی باید به عنوان متولیان اصلی، الگوی پایه و مرجع برای سایر رسانهها عمل کنند.
وی با بیان اینکه مرجعیت رسانههای معاند دچار شکست شده است، افزود: افشای تکنیکهای شناختی دشمن و بازسازی امید تمدنی برای نسل آینده از اهمیت ویژهای برخوردار است.
وی با تأکید بر این نکته که دستاوردهای سختافزاری باید به گزارههای نرمافزاری تبدیل شوند، پیشنهاد داد تا ستاد مدیریت بحران با قابلیت واکنش سریع به عملیاتهای رسانهای دشمن شکل گیرد.
حجت الاسلام جلالی افزود: ایجاد «اتاق جنگ محتوایی» و «شبکه توزیع» ضروری است و میتوان از الگوهایی که در دوران جنگ موفقیتآمیز بودند، در این مسیر بهره برد.
مدیر گروه تربیت خانواده و سبک زندگی ادارهکل پژوهشهای اسلامی صدا و سیما تصریح کرد: در عملیاتهای تهاجمی قطعاً به موفقیت خواهیم رسید و این موفقیت بر پایهی رصد، تحلیل و توزیع استوار است.
وی در پایان با اشاره به پیامهای رهبر شهید انقلاب خاطرنشان کرد: رویکرد حاکم، حرکت از موضع انفعالی به سمت موضع تهاجمی است و باید از مجاهدان عرصه فرهنگ برای میداندار شدن در این نبرد استفاده کرد.
در پایان حجتالاسلام سعید عبداللهی، با هشدار نسبت به تعدد روایتها در دوران جنگ، بر لزوم اتخاذ اقدامات ستادی، قاطع و فوری تأکید کرد.
حجتالاسلام عبداللهی با تأکید بر جایگاه راهبردی صدا و سیما اظهار داشت: سقوط صدا و سیما به معنای سقوط کشور است؛ چرا که این سقوط از جنس افت اعتبار و از دست رفتن مرجعیت است. اگرچه انتقاداتی به این نهاد وارد است، اما حفظ اعتبار و مرجعیت صدا و سیما به دلیل جایگاه حساس آن ضروری است، زیرا مردم این روایت را میپذیرند.
وی با اشاره به اهمیت الگوبرداری از تجربیات جهانی، افزود: ما باید برای مدیریت فضای مجازی و افکار عمومی، از سالها تجربه کشورهای دیگر استفاده کنیم و این مباحث را با بومیسازی و تجربیات خودمان ترکیب کنیم تا در مدیریت افکار عمومی موفق عمل کنیم.
حجتالاسلام عبداللهی در ادامه بر تشکیل یک مجمع قاطع در شرایط جنگی تأکید کرد و تصریح نمود: این مجمع باید متشکل از نهادهایی باشد که دستی در آتش دارند و در صحنه حضور دارند. تنها با شناسایی دقیق بازیگران اصلی میتوان فهمید که در کجا و چگونه باید مداخله کرد.