تحولات سیاستهای جمعیتی در ایران
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، تاریخچه سیاستهای جمعیتی در ایران، روایتی از دگرگونیهای سریع و رادیکال در رویکردهای کلان کشور است که از دهه ۱۳۳۰ آغاز شده و تا امروز ادامه دارد. این مسیر، از سیاستهای «تنظیم خانواده» و کاهش باروری در دوران پهلوی شروع شد، با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ به سمت تشویق به تکثیر جمعیت تغییر جهت داد، و در دهه ۱۳۷۰ بار دیگر با هدف کنترل رشد جمعیت و کاهش نرخ باروری به چرخش بازگشت. تداوم این سیاستهای متضاد، منجر به پدیدهای به نام «گذار جمعیتی» شد که آثار آن در آمارهای سرشماری دهه ۹۰ به وضوح نمایان گشت. در نهایت، با درک چالشهای ناشی از پیری جمعیت و کاهش نرخ جایگزینی نسل، در دهه ۱۳۹۰ و سال ۱۴۰۰، سیاستها مجدداً به سمت حمایت از خانواده و جوانی جمعیت و تسهیل فرزندآوری تغییر کرد. این یادداشت، مروری است بر تحولات، قوانین، و پیامدهای این سیاستهای متغیر در ایران طی چند دهه اخیر.
تحولات سیاستهای جمعیتی در ایران
۱. دوران پهلوی (۱۳۵۷-۱۳۳۷): آغاز تنظیم خانواده سیاستهای «تنظیم خانواده» در دوران پهلوی، از سال ۱۳۳۷ آغاز و به صورت غیرمتمرکز اجرا میشد. با این حال، نقطه عطف این سیاستها در سال ۱۳۴۶ بود که «معاونت جمعیت و تنظیم خانواده» در وزارت بهداری تأسیس شد. این معاونت مسئولیت برنامهریزی و اجرای این طرحها را بر عهده داشت و نتیجه نهایی آنها، کاهش قابل توجه نرخ باروری در ایران بود.
۲. دهه ۶۰ (۱۳۶۶-۱۳۵۷): تشویق به فرزندآوری پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، رویکرد سیاستهای اجرایی به سمت تشویق به تکثیر جمعیت تغییر کرد. این روند با وجود پایان جنگ تحمیلی، تا اواسط دهه شصت ادامه یافت و منجر به جهش سریع جمعیتی شد. ایران در این دوره توانست در عرض ۳۰ سال، مسیری را بپیماید که اروپا برای طی آن ۱۵۰ سال زمان نیاز داشت.
۳. دهه ۷۰ (۱۳۸۸-۱۳۶۶): بازگشت به کنترل جمعیت پس از پایان جنگ، دوباره سیاستهای کنترل جمعیت تصویب و اجرا گردید. تداوم این سیاستها در دهه ۷۰ پیامدهایی داشت که آثار آن در سرشماری سال ۱۳۹۰ نمایان شد. اهم وقایع این دوره عبارتند از:
- کاهش سریع باروری: ایران سریعترین نرخ کاهش باروری در تاریخ بشریت را ثبت کرد.
- حمایتهای مالی: دولت ایران در بازه زمانی ۱۳۶۸ تا ۱۳۹۰، وامی معادل ۱۵۰ میلیون دلار دریافت کرد. همچنین صندوق جمعیت ملل متحد (UNFPA) مبلغ ۱۵۰ میلیون دلار و یونیسف مبلغ ۱۸ میلیون دلار برای کمک به برنامههای تنظیم خانواده در ایران اختصاص دادند.
- تحقق هدف: هدفگذاری برای کاهش نرخ باروری از ۶.۴ به ۴ بود که این آمار در سال ۱۳۷۱ محقق شد.
- قوانین محدودکننده: در سال ۱۳۶۹ «شورای تحدید موالید» تشکیل شد و در سال ۱۳۷۲، اولین قانون رسمی کاهش جمعیت در مجلس تصویب گردید که از جمله مفاد آن، لغو تمام امتیازات فرزند چهارم به بعد بود.
- تغییر گفتمان: در سال ۱۳۷۹، بحثهایی درباره ضرورت اصلاح سیاستهای جمعیتی و حرکت به سوی افزایش جمعیت آغاز شد. همچنین ایران به عنوان مرکزی برای آموزش کنترل جمعیت در کشورهای آسیای میانه انتخاب شد.
۴. دهه ۹۰ و ۱۴۰۰ (۱۳۹۳ تا کنون): گذار به افزایش جمعیت در این دوره، سیاستها به سمت حمایت از فرزندآوری و جبران کاهش نرخ باروری تغییر جهت داد:
- لغو محدودیتها: شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوبهای را مبنی بر حذف محدودیتهای اعمال شده برای فرزندان چهارم به بعد تصویب کرد.
- ادامه برنامههای قبلی: با وجود تغییر گفتمان، برنامههای تنظیم خانواده همچنان اجرا و بودجه دریافت میکردند.
- سیاستهای کلی جمعیت: در تاریخ 1393/2/30، «سیاستهای کلی جمعیت» ابلاغ شد که توسط مقام معظم رهبری تأیید گردید. ایشان بر خلاء قوانین بلندمدت تأکید داشتند و برنامهریزی جامع را در این زمینه ضروری دانستند.
- قانون جوانی جمعیت: در سال ۱۴۰۰، «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» در مجلس شورای اسلامی تصویب شد که محور اصلی آن حمایتهای تشویقی و تسهیلاتی برای فرزندآوری است.
- فعالیتهای مردمی: شکلگیری گروهها و کنشگران مردمی با محوریت جمعیت و خانواده در جامعه دیده شد.
نتیجهگیری
ایران در چند دهه اخیر مسیری پرپیچوخم را از تشویق به فرزندآوری، به کنترل جمعیت و مجدداً به سیاستهای افزایش جمعیت طی کرده است. هدف نهایی کنونی، جلوگیری از پیری جمعیت، کاهش نرخ جایگزینی نسل و تأمین امنیت ملی از طریق مدیریت جمعیتی عنوان شده است.