مجمع عالی حکمت را حاصل اندیشه ناب امام شهید میدانیم/شکوفایی فلسفه با حمایت ایشان
حضرت آیتالله امام سیدعلی خامنهای در طول سالهای زعامت خود، همواره به رشد و توسعهی همهی عرصههای علمی اهتمام داشتهاند. نگاه ایشان به دانش، صرفاً محدود به علوم تجربی و فناوری نبوده، بلکه تعمیق بنیانهای نظری و معرفتی را شرط لازم برای تمدنسازی اسلامی میدانستند. یکی از جلوههای روشن این نگاه جامع، توجه ویژه به علوم حوزوی است. دیدارهای متعدد رهبر معظم انقلاب با دستاندرکاران کنگرههای بزرگداشت علمای برجستهی حوزه نشاندهنده باور و اهتمام ایشان به علوم حوزوی و میراث علمی بزرگان بود. ایشان با حضور در این نشستها و استماع دقیق گزارشها، ضمن تجلیل از مقام علمی این بزرگان، بر ضرورت زنده نگه داشتن میراث فکری آنان تأکید میکردند.
در میان سخنان ایشان، همواره یکی از موضوعات محوری، علوم عقلی و فلسفه بوده است. تعابیری همچون «فلسفه، فقه اکبر است» و تأکید بر اینکه «فلسفه در حوزههای علمیه باقی بماند»، نشان میدهد که ایشان فلسفه را نه یک رشته حاشیهای، بلکه ستون فقرات تحول علوم انسانی و تولید علم دینی میدانند. به اعتقاد ایشان، زبان گفتوگو با جهان امروز، زبان فلسفه است و اگر حوزههای علمیه در این عرصه قوی عمل نکنند، نمیتوانند در مناسبات فکری و تمدنی بینالمللی حرفی برای گفتن داشته باشند.
مجمع عالی حکمت اسلامی به توصیه و پیشنهاد مستقیم حضرت آیتالله خامنهای شکل گرفته است. این مجمع که حاصل اندیشه ناب امام شهید و پیگیری عملی رهبری است، در زمستان ۱۳۸۲ با جرقهای که ایشان در دیدار با اساتید علوم عقلی زدند، متولد شد. اعضای مجمع عالی حکمت اسلامی در طول سالیان متمادی، دیدارهایی با رهبر معظم انقلاب داشته اند.
از آنجا که شنیدن روایت دست اول از این تعاملات، میتواند روشنگر عمق نگاه رهبری به علوم عقلی باشد، سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، با آقای محمدباقر خراسانی، مدیر اجرایی مجمع عالی حکمت اسلامی، که در این دیدارها حضور داشته و از نزدیک در جریان امور مجمع و دغدغههای رهبری است، به گفتوگو نشستهایم. خراسانی که سالها با مجمع حکمت عالی اسلامی همکاری داشته، روایتگر جزئیاتی است که کمتر منتشر شده است.
در ادامه، مشروح این مصاحبه را میخوانید.
رسا ـ از آنجا که شما مسئولیت اجرایی نهاد متولی حکمت اسلامی در حوزههای علمیه را بر عهده دارید، اهتمام رهبر شهید انقلاب را به حوزه علوم عقلی را توصیف بفرمایید.
یاد و خاطرهٔ امام شهید و امام حکیم خود را گرامی میداریم؛ آن بزرگوار که هم نسبت به علم و هم به گسترش مراکز علمی در کشور دغدغه مند بوده و اهتمام و جدیت داشتند.
در مقطعی، یکی از مسئولان دفتر رهبر فقیدمان در جلسهای با چند نفر از اعضای هیئتمدیرهٔ مجمع (سه نفر از اعضای هیئتمدیره) بیان فرمودند که مقام معظم رهبری در فضای حوزه، سه ایدهٔ داشتند: تشکیل مجمع فقهی، مجمع تفسیری و مجمع فلسفی. ایشان از تشکیل «مجمع عالی حکمت اسلامی» برای بحث فلسفه اظهار رضایتمندی بسیار داشتند. پس مشخص است که یکی از دغدغههای ایشان، مباحث علوم عقلی بوده است.
علوم عقلی با حمایت و هنر رهبر شهید به شکوفایی رسید
دیدار دستاندرکاران همایش نکوداشت حکیم آقاعلی مدرس زنوزی با امام شهید 3 اردیبهشت 97
یکی از مباحثی که میتوان بهجزم گفت با هنر و حمایت ایشان به شکوفایی خوبی رسید، مباحث علوم عقلی است. در یکی از جلساتی که با شهید دکتر لاریجانی داشتیم، ایشان تعبیر زیبایی بیان کردند که به نظر من حائز اهمیت بود و به بحث امروز ما نیز بسیار مرتبط میشود. ایشان معتقد بودند هر زمانی که حاکمان کشور با علوم عقلی رابطه خوبی داشتند، حکمت در کشور گسترش یافت. پس از انقلاب نیز، هم امام خمینی حکیم بودند و هم مقام معظم رهبری با حکمت آشنایی، علاقهمندی داشته و به آن اعتقاد داشتند؛ ازاینرو علوم عقلی گسترش پیدا کرد.
ما این دغدغهمندی را در دیدارهای طلاب با مقام معظم رهبری نیز میتوانیم مشاهده کنیم؛ چه دیدارهایی که در قم برگزار شد و چه در مکانهای دیگر. خصوصاً دیداری که در سال ۱۳۸۹ اتفاق افتاد، ایشان این بحث را بسیار زیبا و دقیق بیان کردند و به ضرورت آن پرداختند. همچنین برخی از متولیان و مسئولان حوزهٔ خراسان بیان میکردند که در دیدارهای دو سه سال اخیر مقام معظم رهبری با مدیریت و شورای حوزهٔ خراسان، یکی از مباحثی که ایشان بهجد بر آن تأکید داشتند، بحث گسترش علوم عقلی بود. پس این دغدغهمندی برای ایشان کاملاً جدی بوده و این اهتمام نیز جدی است؛ چرا که میدانستند در دنیای کنونی، زبان گفتوگو، زبان علوم عقلی و زبان فلسفه است.
تعبیر زیبای دیگری نیز داشتند: «فلسفه در حوزههای علمیه باقی بماند». حوزههای علمیه متولی فلسفه بودند (فلسفهٔ اسلامی) و این دغدغه را مطرح میکردند که باید فلسفه به خاستگاه خود -حوزه- برگردد تا جایگاه و وجاهت خود را بازیابد.
مجمع عالی حکمت را حاصل اندیشه ناب امام شهید میدانیم
رسا ـ شکلگیری مجمع عالی حکمت اسلامی چگونه و با چه استقبالی از سوی رهبری مواجه شد؟
مجمع عالی حکمت اسلامی را حاصل اندیشهٔ ناب آن امام شهید میدانیم. همانگونه که در پیام تبریک مجمع عالی به امام سوم انقلاب و رهبر جدیدمان آوردیم، مجمع عالی حکمت اسلامی حاصل اندیشهٔ ناب امام شهید بوده است. دلیل این ادعا آن است که در زمستان ۱۳۸۲، جمعی از اساتید علوم عقلی جلسهای مفصل با رهبری داشتند (که هم قبل از نماز و هم بعد از نماز ادامه یافت). ایشان در آن جلسه، این جرقه را زدند که لازم است مجمع یا انجمنی برای فلسفه یا فلسفهگرایان تشکیل شود؛ تعبیر «باشگاه» را بهکار بردند. از آنجا این حرکت شروع شد و حتی در بحثهای پشتیبانی، حمایت جدی داشتند؛ چه در مسئلهٔ ساختمان و چه در امور شکلگیری. هر جا که به محضر ایشان عرض میشد مجمع مشکلی دارد، حتماً دستور خاص صادر میکردند. ازجمله اینکه مجمع ساختمانی نداشت و یک ساختمان مناسب در قم بود و یکی از مسئولین دفتر قم فرمود ما میخواستیم آن را بخریم، اما آقا اجازه نمیدادند. بعد عرض کردیم: «آقا، مجمع عالی حکمت اسلامی جایی ندارد»؛ ایشان فرمودند: «اجازه دارید این کار را انجام دهید»؛ این نه به خاطر مجمع، بلکه به خاطر نفس کاری بود که در مجمع انجام میشد.
در سال ۱۳۹۱، گزارش جامعی از مجموعه فعالیتهای مجمع آماده کردیم که برای بیش از هشتاد شخصیت حقیقی و حقوقی ارسال شد؛ ازجمله برای خود حضرت آقا. مدتی پس از ارسال این گزارش (که به صورت کتابچه و مستند و مصور تهیه شده بود)، با توجه به حجم برنامه ها از سوی برخی مراکز راستی آزمایی انجام شد. این امر منجر به جلسهٔ ۲۳ بهمنماه ۱۳۹۱ هیئتمدیره مجمع عالی با مقام معظم رهبری شد. یادم میآید در آن جلسه -که کاملاً خصوصی بود و ده تا دوازده نفر از اعضای هیئتمدیره و دو سه نفر از اعضای هیئت مؤسس حضور داشتند- نکتهٔ زیبایی اتفاق افتاد: اولاً آقا نکات همهٔ اعضا را با دقت کامل گوش میدادند و یادداشت میفرمودند. در آن جلسه تنها فردی که صحبت نکرد بنده بودم؛ بعد از صحبت همه حضار آقا به بنده اشاره فرمودند: «شما مطلبی ندارید؟» بنده هم خجالت کشیدم و هم واقعاً فضای جلسه سنگین بود. عرض کردم که از محضر حضرتعالی استفاده میکنیم.
در آن دیدار، ایشان هم از مجمع تشکر کردند، هم عنوان «شجرهٔ طیبه» را بهکار بردند -که تا آنجا که بررسی کردم من ندیدم برای مراکز فرهنگی یا علمی دیگر این عبارت بهکار رفته باشد- و هم نکات راهبردی را بیان فرمودند؛ ازجمله: «باید گفتمان فلسفهٔ اسلامی به عنوان گفتمان غالب در عرصهٔ بینالملل مطرح شود». در آن زمان (سال ۱۳۹۱) بحث فلسفه برای کودک هنوز خیلی مطرح نبود. ایشان فرمودند: «فلسفه برای کودکان را باید جدی بگیرید». همچنین مباحث امتدادسازی، ورود به عرصهٔ بینالملل و منظومهسازی را مطرح کردند.
راهبردهای بسیار دقیقی را بیان فرمودند. یکی از نکات مهم آن مقطع این بود که ما نیازمند یک جای آبرومند برای فلسفه در قم هستیم؛ بهگونهای که هر کسی وارد قم شد و پرسید «جای فلسفه کجاست؟» بگوییم «اینجاست». یعنی حتی از لحاظ سختافزاری و فضای فیزیکی نیز یک راهبرد کلان برای فلسفه مد نظر داشتند. خوشبختانه در پروژهٔ جدید مجمع (با توجه به اینکه مجمع ساختمان مستقلی ندارد و الان در یک فضای اجاره ای فعالیت دارد،به دنبال ساختمان مناسبی براساس همان ایده ای که حضرت آقای شهیدمان مطرح کردند، هستیم) این نگاه کلان رهبری در سال ۱۳۹۱ را مد نظر قرار دادیم و در طراحیهایمان آوردیم؛ طراحیای که برای حدود بیست تا سی سال آینده است تا بتوانیم به این نکات و راهبردها برسیم.
پس از آن دیدار، طراحی و برنامه ریزی برخی از قسمتها و بخشها منوط به همان دیدار بود. برای ما بسیار جالب بود که شخص اول مملکت اینگونه وقت بگذارد، به ریز به نقطهنظرات آقایان را گوش دهد، راهبرد داشته باشد و با اطلاعات کامل مطالب را بیان فرماید. یک نگاه کلانی که ایشان به مباحث علوم عقلی دارند این است که «هم حوزوی باشیم و هم مستقل باشیم». چرا؟ چون حوزه اقتضائات و مقررات خاص خود را دارد. اگر قرار باشد فعالیت کلانی انجام شود، شاید به دلیل برخی دغدغهمندیها یا نکات مطرحشده، نتوان به خوبی حرکت علمی داشت. آقا با همین نگاه که مجموعه باید مستقل باشد، نگاه کلانی به علوم عقلی داشتند.
آیت الله خامنهای بر ضرورت حضور فلسفه در فضای درسی حوزه تأکید داشتند
دیدار دستاندرکاران همایش نکوداشت حکیم آقاعلی مدرس زنوزی با امام شهید 3 اردیبهشت 97
رسا ـ نکات دیگری در خصوص اهتمام ایشان به حکمت اسلامی را در دیگر دیدارهایی که با ایشان داشتید مشاهده کردید؟
پس از آن، چند دیدار دیگر با هیئتمدیرهٔ مجمع شکل گرفت؛ ازجمله در سال ۱۳۹۷ در جریان برگزاری همایش ملی «حکیم طهران» (گرامیداشت آقاعلی مدرسِ زنوزی). در آن جلسه که دستاندرکاران همایش، برخی مدیران حوزهٔ استان تهران، مدیران حوزه، مدیران گروه های علمی مجمع و جمعی چهلپنجاهنفره حضور داشتند، ایشان نکات بسیار زیبایی فرمودند که عمق نگاه راهبردی به مباحث علوم عقلی را میرساند. وقتی ما عنوان برنامه را «حکیم طهران» گذاشته بودیم، آقا فرمودند: «مگر تهران فقط یک حکیم داشته؟» و شروع کردند به بیان حکمای تهران در آن مقطع زمانی که جریان فکری و مکتب فلسفی تهران فعال بود. مشخص بود با اطلاعات کامل بیان می فرمایند. یادم میآید آقای رشاد که بنده کنار ایشان نشسته بودم، در بین صحبت آقا فرمودند: « آقا؛ تهران شهر هزار حکیم بوده است». آقا فرمودند: «الان چی؟ الان چند تا حکیم دارید؟» این نشان داد که رهبری معظم به وضع فعلی اشراف دارند و همچنین از آن رضایت ندارند و باید این رشد پیدا کند. زمانی تهران جریان فکری فلسفی قوی داشته، اما الان نیست؛ باید دوباره به آن وضع بازگردد. همان موقع من خدمت آقای رشاد در گوششان عرض کردم که کتاب شهر هزار حیکم هم نوشته شده است.
دیدار دستاندرکاران همایش نکوداشت حکیم آقاعلی مدرس زنوزی با امام شهید 3 اردیبهشت 97
نگاه دیگر ایشان در همان روز (جلسهٔ نکوداشت آقای مدرس) این بود که ما مجموعهٔ آثار ایشان را (حدود هشت جلد با مجموعه مقالات و پیش نشست ها) رونمایی کردیم. و اولین نسخههای چاپشده را تقدیم کردیم. آقا فرمودند: «این خیلی خوب است و برای اهالی تحقیق مناسب است اما برای اینکه یک شخصی بیاید جناب مدرس زنونی را بشناسد، برای تلخیص و خلاصهسازی چه کردهاید؟ برای کسی که میخواهد محقق باشد، باید کار عمیق انجام داد. منظومهسازی فکری فلاسفه و مکاتب فلسفی را باید انجام دهید تا در مجموعهای مختصر، بتوان آن منظومهٔ فکری و اندیشهٔ آن فیلسوف و متفکر را معرفی کرد و دیگران نیز به آن برسند.» این نگاه، نگاهی کاربردی و کلان بود. در همان دیدار، باز به ضرورت فلسفه در فضای حوزه توجه داشتند و خاطرهای از یکی از بزرگان و مراجع بیان فرمودند که چند بار به ایشان نسبت به علوم عقلی اعتراض داشتند و آقا پاسخ متقنی دادند (که فیلم جلسه منتشر هم شده است). این نشان میدهد که در فضای گسترش علوم عقلی به قدری به حساسیت و ضرورت رسیدهاند که اگر برخی بزرگان حوزه نکاتی مطرح میکنند، آقا پاسخ میدهند و از آن ضرورت کوتاه نمیآیند؛ چراکه گسترش عقلانیت را واقعاً مورد توجه دارند.
خوشحالی رهبری از بزرگداشت علامه طباطبایی
سخنرانی امام شهید آیت الله خامنهای در جمع اعضای ستاد کنگره گرامیداشت علامه طباطبایی - 17 آبان 1402
رسا ـ دیدار اعضای مجمع عالی حکمت اسلامی در قالب کنگره علامه طباطبایی، دیدار شیرین و جذابی بود و سخنان گرانمایهای نیز ارائه شد. کمی از آن دیدار بگویید.
دیدار اعضای کنگرهٔ علامه طباطبایی با حضرت آقا در آبان سال 1402 برگزار شد. این دیدار کاملاً اختصاصی بود و حدوداً هفتاد نفر از دست اندرکارن کنگره و مراکز همکار و شخصیتهای علمی حضور داشتند. جلسهٔ واقعاً پرمایهای بود. خود مسئولانی که در جلسه بودند میگفتند و حتی بعداً یکی از مسئولان دفتر نشر آقا فرمود که یکی از آقازادههای ایشان گفته ما تا حالا آقا را در این چند ماه اخیر اینقدر شاداب ندیده بودیم. اولاً صحبت ایشان مفصل بود (برخلاف برخی پیامهایی که مختصر بود). دستاندرکاران گزارش میدادند و آقا با شرایط خاص و با یک شادابی گوش میدادند و کاملاً وقت در اختیار بود.
دیدار اعضای ستاد برگزاری کنگره بینالمللی بزرگداشت علامه طباطبائی با رهبر شهید انقلاب - 17 آبان 1402
بنده نیز توفیق داشتم گزارشی از روند اجرایی کنگره ارائه دهم و عرض کردم علاوه بر فعالیت هایی که انجام شده همچون برگزاری بیش از 150 پیش نشست علمی، فراخوان مقالات و ارسال قریب 250 مقاله به دبیرخانه، تدوین زندگی نامه مختصر علامه به چند زبان و ... ، چند کار را بدنبال اجرایش هستمی ؛ ازجمله ترجمه های بیشتر از زندگینامهٔ مختصر علامه، راه اندازی دبیرخانه دائمی بزرگداشت علامه، نامگذاری هفته حکمت و فلسفه، و جایزهٔ جهانی علامه. آن تشویقی که آقا فرمودند برای ما بسیار لذتبخش بود. طلیعهٔ سخنشان این نکته بود: «من عمیقاً از شما متشکرم که به یادتان بود برای علامه طباطبایی کنگره برگزار کنید.» ما بعد از جلسه به دوستان گفتیم که هم خوشحال شدیم و هم گریه کردیم. خوشحالی از اینکه کاری انجام شد که آقا به عنوان نایب امام زمان (عج) خوشحال هستند؛ قطعاً خوشحالی حضرت حجت و خوشحالی خدا را نیز خواهیم داشت. اما گریه از این بابت که چقدر ما کم کار کردیم و چقدر کم شخصیتهایمان را معرفی نمودیم که انجام چنین کاری اینگونه اظهار خرسندی و خوشحالی آقا را به همراه داشته است.
دیدار اعضای ستاد برگزاری کنگره بینالمللی بزرگداشت علامه طباطبائی با رهبر شهید انقلاب - 17 آبان 1402
سپس ایشان دربارهٔ علامه طباطبایی به عنوان مفسر و فیلسوفی بزرگ صحبت کردند. این نگاه عمیق حضرت آقا را به جایگاه فلسفه و کسانی که در دوران معاصر احیای فلسفه کردند نشان میدهد. در این دیدار حضرت آقا بقدری زیبا و جامع شخصیت علمی علامه را تبیین کردند که اتفاقا پاسخ بسیاری از شبهاتی بود که جمعی نابخرد و بعضا مغرض در خصوص علامه و شخصیت اجتماعی و سیاسی علامه بیان می کنند، را بیان کردند.
برخی از این نگاهها و توجهات آنقدر شفاف است که نیاز به هیچ تبیین و تفسیری ندارد؛ با همان چشم ظاهر میتوان فهمید که آقا به جایگاه فلسفه اعتقاد داشتند، ضرورت آن را میدانستند و انتظار داشتند این علم گسترش پیدا کند. در بحثهای تحول علوم انسانی (که از دغدغههای ایشان است) یا بحث علم دینی، مگر میتوان بدون استفاده از ظرفیت فلسفه این تحولات را رقم زد؟ عباراتی نظیر «فلسفه، فقه اکبر است» یا بیاناتشان دربارهٔ علامه طباطبایی (که در سال ۱۳۸۴ فرمودند که علامه مجاهدت کرد، میتوانست مرجع باشد اما در برابر ناملایمات نهراسید) نشان از تیزبینی و نگاه راهبردی ایشان دارد.
ما در مجمع عالی حکمت اسلامی تلاشمان بر این بوده و هست که -همانگونه که آقا مجمع را «شجرهٔ طیبه» دانستند- این شجرهٔ طیبه که حاصل اندیشهٔ پاک بود، استمرار یابد و به سرانجام برسد. خصوصاً مباحث بینالمللی را با همان نگاه راهبردی شروع کردهایم. برای نمونه، گروههایی که شکل گرفتهاند بر اساس همین نگاه های جامع و دقیق است. دورهٔ علوم شناختی را که آقای دکتر خرازی در پژوهشگاه علوم شناختی راهاندازی کردند و دورهٔ دکتری فلسفهٔ ذهن بود، که به قول آقای پارسانیا با اشارهٔ آقا که مجمع باید کمک کند، ایشان و سایر اساتید آمدند. دو دورهٔ اول فلسفهٔ ذهن را خود مجمع با همکاری پژوهشگاه علوم شناختی و دانشگاه باقرالعلوم (ع) برگزار کرد. در آن زمان بحث علوم شناختی و هوش مصنوعی برای بسیاری ناشناخته بود و مباحث نوینی بهشمار میرفت ما شروع کردیم و انشاءالله به دیگر عرصههای لازم نیز وارد خواهیم شد.