«تربیت رسالی» جایگزین روشهای سنتی شود/نمیتوان از میدان واقع فرار کرد
حجت الاسلام والمسلمین محمد عالم زاده نوری، معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه در گفتوگو با خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، «رسالت اجتماعی» را از راهبردهای کلان تربیت دانست و تصریح کرد: هدف، صرفاً ارائه خدمات اجتماعی یا برنامههای مناسبتی نیست؛ بلکه باید در نسل جوان و بهویژه طلاب، روحیه دغدغهمندی، احساس مسئولیت، کنشگری و آمادگی برای حضور مؤثر در میدانهای واقعی زندگی تقویت شود.
تربیت رسالی؛ فراتر از آموزشهای صرفاً رسمی
وی در آغاز بحث خود، تربیت رسالی را نوعی از تربیت دانست که باید با میدان واقعی نسبت برقرار کند؛ تربیتی که در آن، متربی تنها مخاطب یک سلسله دستور و توصیه نباشد، بلکه در فرآیند رشد، امکان فهم، انتخاب، تصمیم و مشارکت پیدا کند.
به تعبیر حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری، تربیت رسالی نباید به شکل بخشنامهای و از بالا به پایین اعمال شود، بلکه باید به زیرمجموعهها قدرت تدبیر و میدانداری بدهد تا خودشان نیز بتوانند در تحقق اهداف تربیتی سهیم باشند.
معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه افزود: این نگاه، در شرایط امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ زیرا جامعه معاصر، بهویژه با گسترش فضای مجازی و ارتباطات گسترده و بیمرز، شرایطی را پدید آورده که دیگر نمیتوان با شیوههای سنتی و محدودکننده، جوانان را از مواجهه با واقعیتها دور نگه داشت. از همین رو، نهادهای تربیتی باید به جای تلاش برای فرار از واقعیت، به تفسیر آن، تحلیل آن و توانمندسازی متربی برای مواجهه درست با آن بپردازند.
نمیتوان از میدان واقع فرار کرد
عبارت «اساساً نمیتوان از میدان واقع فرار کرد» عصاره اصلی نگاه مطرحشده در سخنان حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری است.
وی با تکیه بر این واقعیت تأکید کرد: امروز دیوارهای حائل میان انسان و واقعیت، تا حد زیادی فرو ریختند. فضای مجازی، رسانهها، ارتباطات بیمرز و انتقال لحظهای اخبار و تصاویر، باعث شدند که انسان دیگر نتواند در یک فضای کاملاً ایزوله و بسته زندگی کند. در چنین شرایطی، خانواده، مدرسه، مسجد و سایر نهادهای سنتی نیز، به تنهایی قادر نیستند همان نقش محدودکننده گذشته را ایفا کنند. به همین دلیل، مأموریت نهادهای تربیتی تغییر کرده است.
معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه افزود: آنها باید به جای ساختن پناهگاههای بسته و منزوی، به تربیت انسانهایی بپردازند که در دل میدان، بایستند، رشد کنند، انتخاب کنند و در عین مواجهه با چالشها، هویت خود را حفظ نمایند.
از نظر حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری، مسئله اصلی این نیست که چگونه جوان را از میدان دور کنیم، بلکه این است که «چگونه در میدان بمانیم و رشد کنیم؟». این پرسش، بهنوعی نقطه عزیمت نگاه تربیت رسالی است و تمام طراحیهای تربیتی باید از اینجا آغاز شود.
تربیت شخصی و تربیت نهادی؛ دو ساحت مکمل
حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری در ادامه این سخنان خود، به تبیین دو ساحت مهم «تربیت شخصی و تربیت نهادی یا محیطی» در تربیت پرداخت و اظهار داشت: در تربیت شخصی، مربی مستقیماً با فرد مواجه میشود، با او گفتوگو میکند، باورها را منتقل میکند، فضای عاطفی میسازد و برنامه عملی ارائه میدهد. این سطح از تربیت، همچنان مهم و ضروری است و نقش مربی در آن تعیینکننده است.
وی افزود: اما تربیت تنها در این سطح معنا پیدا نمیکند. ساحت مهمتر و مؤثرتر، تربیت نهادی است؛ یعنی خلق یک زیستبوم یا اکوسیستم تربیتی که در آن متربی، بهطور طبیعی در معرض ارزشها، باورها، رفتارها و گرایشهای همسو قرار بگیرد و در اثر تکرار، مشاهده و حضور مستمر، ناخودآگاه تحت تأثیر قرار گیرد.
معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه بیان داشت: در این چارچوب، نهادهایی مانند خانواده، مدرسه، هیئت، کانونهای فرهنگی، مسجد و حتی فرهنگ عمومی جامعه، هر کدام بهنوعی بخشی از این زیستبوم تربیتی هستند و میتوانند در سطوح مختلف بر شکلگیری شخصیت و هویت فرد تأثیر بگذارند.
وی ابراز کرد: تربیت مؤثر، تربیتی است که بتواند این نهادها را در یک منظومه هماهنگ قرار دهد و از ظرفیتهای آنها برای پرورش انسان مؤمن، مسئول و کنشگر بهره بگیرد.
نقش یادگیری اجتماعی و تربیت مشاهدهای
حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری بر نقش تربیت مشاهدهای و یادگیری اجتماعی تأکید و عنوان کرد: انسان تنها با شنیدن و آموزش مستقیم رشد نمیکند، بلکه بخش مهمی از یادگیری او از طریق مشاهده، تکرار، همنشینی، مواجهه با صحنهها و تجربه زیست جمعی شکل میگیرد. به همین دلیل، اگر قرار است جوانی مؤمن، انقلابی، مسئول و اهل میدان تربیت شود، باید در فضایی قرار گیرد که در آن، نشانههای این هویت بهصورت مکرر دیده و تجربه شود.
وی افزود: چنین القائات دانشی، احساسی و عملی، میتواند به شکوفایی ظرفیتهای درونی متربی بینجامد و او را در مسیر رشد واقعی قرار دهد.
معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه این فضا را «تشکل تربیتی» و «فضای معنایی قدرتمند» توصیف کرد؛ فضایی که اگر درست طراحی شود، میتواند بر اندیشه، گرایش و عمل تأثیر عمیق و غیرمستقیم بگذارد.
انقلاب اسلامی؛ یک زیستبوم کلان تربیتی
استفاده از «زیستبوم انقلاب اسلامی» یکی از محورهای برجسته سخنان حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری به عنوان یک ظرفیت عظیم تربیتی بود که انقلاب اسلامی را صرفاً یک رخداد سیاسی یا تاریخی ندانست، بلکه آن را یک نهاد بزرگ و یک زیستبوم معنایی و عملی معرفی کرد که سرشار از معنا، احساس، عاطفه و صحنههای واقعی کنش است.
به باور وی، انقلاب اسلامی میتواند بهعنوان یک محیط تربیتی کلان، نقش ویژهای در شکلگیری آرمانها، بینشها، گرایشها و رفتارهای فرد ایفا کند. قرار گرفتن جوان در مدار این نهاد بزرگ، نهتنها شخصیت او را تقویت میکند، بلکه به او حریت، هویت، تفکر و قدرت نقشآفرینی میبخشد.
معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه تأکید کرد: در چنین فضایی، فرد تنها به یک مخاطب منفعل تبدیل نمیشود، بلکه خود را در نسبت با یک مأموریت بزرگ میبیند. این نسبت، احساس تعلق، غیرت هویتی، شور حرکت، دلبستگی آرمانی و آمادگی برای فداکاری را در او زنده میکند. به همین دلیل، تربیت در میدان انقلاب اسلامی، تربیتی است که از انسان میخواهد صرفاً تماشاگر نباشد، بلکه در صحنه حضور داشته باشد.
پاسخ به فطرت جوان؛ دعوت به قلهها
حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری در بخش دیگری از سخنان خود، به ویژگیهای فطری جوانان اشاره و تاکید کرد: جوان، ذاتاً هیجانخواه، ماجراجو، حداکثرطلب و مشتاق فتح قلههاست. از این رو، اگر فقط با اهداف حداقلی، توصیههای کمرمق و افقهای کوچک با او سخن گفته شود، چندان گرم نمیشود و انگیزهای برای حرکت نمییابد؛ اما اگر او به حقیقتی والا، آرمانی بزرگ و مأموریتی الهامبخش دعوت شود، بهگونهای که احساس کند میتواند برای آن جان بدهد، آنگاه حاضر خواهد بود وارد میدان شود، تلاش کند، هزینه بدهد و از خودگذشتگی نشان دهد. این نگاه، در واقع یک بازخوانی تربیتی از انگیزههای درونی نسل جوان است و نشان میدهد که تربیت رسالی باید متناسب با فطرت و بلندپروازی طبیعی جوانان طراحی شود، نه در تعارض با آن.
الگوهای عملیاتی برای تحقق تربیت رسالی
وی در پایان، از ضرورت ارائه الگوهای عملیاتی سخن گفت و تأکید کرد: برای تبدیل این مبانی نظری به برنامه اجرایی، باید چند گام مشخص برداشته شود: نخست، موضوعشناسی و مسئلهیابی دقیق؛ دوم، تدوین نظام مسائل و شناسایی چالشها و اولویتها؛ سوم، بررسی طرحهای پیشنهادی و پروژههای تعریفشده؛ و در نهایت، برگزاری جشنواره فعالیتهای رسالی و جهادی برای انتقال تجربه، ایجاد انگیزه و الگوسازی برای دیگران.
معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه افزود: اگر قرار است تربیت رسالی به یک گفتمان زنده و اثرگذار تبدیل شود، نباید در سطح شعار باقی بماند. باید برای آن ساختار، برنامه، میدان عمل و امکان تجربهورزی فراهم کرد. تنها در این صورت است که طلاب و جوانان میتوانند نقش خود را در میدان واقعی جامعه پیدا کنند و با اتکا به ظرفیتهای درونی و نهادهای پشتیبان، به کنشگران مؤثر تبدیل شوند.
گفتنی است، سخنان حجتالاسلام والمسلمین محمد عالمزاده نوری را میتوان تلاشی برای بازتعریف تربیت در حوزههای علمیه دانست؛ تلاشی که از یک سو بر رسالت اجتماعی، کنشگری و حضور در میدان تأکید دارد و از سوی دیگر، بر ضرورت طراحی زیستبومهای تربیتی، بهرهگیری از ظرفیت نهادها و پاسخگویی به واقعیتهای پیچیده امروز پای میفشارد.
پیام اصلی این سخنان نیز این است که تربیت دینی اگر بخواهد اثرگذار باشد، باید در میدان شکل بگیرد، در میدان آزموده شود و انسان میداندار تربیت کند. در این نگاه، حوزههای علمیه نه فقط مراکز آموزش، بلکه کانونهایی برای پرورش انسانهایی هستند که بتوانند در متن جامعه، در برابر تحولات و چالشها، با هویت، آگاهی و مسئولیتپذیری بایستند.