اربعین یک حقیقت آیینی است/نقد رویکرد فناوریانگارانه نسبت به «آیین»
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام علیاصغر اسلامیتنها، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در نشستی علمی با موضوع اربعین؛ فناوری اجتماعی تحقق خونخواهی، با اشاره به ضرورت توجه به ماهیت آیین اظهار داشت: اگر بخواهیم آیین را به فناوری تبدیل کنیم، گرفتار نوعی نگاه تقلیلگرایانه شدهایم؛ چراکه این نگاه، تفاوت بنیادین میان وجود آیین و کارکرد فناوری را نادیده میگیرد.
وی افزود: آیین از حیث وجودی، مرتبهای فراتر از فناوری دارد و زمانی که با «فناوریانگاری» به آیین نگاه کنیم، معنا را به کارکرد تقلیل میدهیم؛ در حالی که هسته اصلی آیین، تولید و بازتولید معناست.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به عوامل شکلگیری نگاه فناوریانگارانه به آیین بیان کرد: یکی از مهمترین انگیزههای این رویکرد، نگاه مدیریتی در جامعه مدرن است؛ زیرا دولتها و نخبگان قدرت معمولاً تمایل دارند پدیدههای اجتماعی را به ابزارهایی برای کنترل و مدیریت تبدیل کنند.
وی ادامه داد: بهویژه هنگامی که با حضور گسترده کنشگران و جمعیتهای بزرگ مواجه هستیم، این نگاه مدیریتی تلاش میکند یک پدیده اجتماعی را بهعنوان یک فناوری نرم حکمرانی مورد استفاده قرار دهد.
حجتالاسلام اسلامیتنها تصریح کرد: در این نگاه، به محتوای درونی و معنای یک پدیده توجه نمیشود، بلکه آن پدیده به ابزاری برای تحقق اهداف مدیریتی و حکمرانی تبدیل میشود.
وی دومین انگیزه شکلگیری این رویکرد را انگیزههای اقتصادی و فرهنگی دانست و گفت: وقتی با نگاه فناوریانگارانه به آیین نگاه میکنیم، انتظار داریم از آن بهعنوان یک فرصت بازاریابی یا اقتصادی استفاده کنیم.
این استاد دانشگاه با اشاره به برخی تجربههای اقتصادی پیرامون ایام اربعین اظهار داشت: حتی در میان برخی از رانندگان عراقی این تجربه وجود دارد که ایام اربعین را فرصتی برای کسب درآمد قابل توجه میدانند؛ زیرا حجم گسترده جابهجایی زائران در یک بازه کوتاه، ظرفیت اقتصادی بالایی ایجاد میکند.
وی افزود: البته وجود چنین ظرفیتهایی قابل انکار نیست، اما مشکل زمانی ایجاد میشود که تمام حقیقت آیین را در همین کارکردهای اقتصادی و مدیریتی خلاصه کنیم.
حجتالاسلام اسلامیتنها همچنین از نگاه تکنوکراتیک بهعنوان یکی دیگر از زمینههای شکلگیری فناوریانگاری آیین یاد کرد و گفت: در نگاه تکنوکراتیک، همه چیز به یک مسئله تبدیل میشود که باید با راهحلهای علمی و فنی حل شود؛ بنابراین مواجهه این نگاه با آیین نیز یک مواجهه مسئلهمحور خواهد بود.
وی با اشاره به دیدگاه گابریل مارسل درباره تفاوت میان «مسئله» و «راز» اظهار داشت: مارسل معتقد است انسان دو نوع مواجهه با امور دارد؛ یکی مواجهه مسئلهمحور که در آن با یک امر بیرونی مواجه هستیم و قصد حل کردن آن را داریم، و دیگری مواجهه رازآلود که در آن انسان با نگاه گشوده به دنبال فهم حقیقت است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) تأکید کرد: آیین را نمیتوان صرفاً بهعنوان یک مسئله مدیریتی دید که نیازمند راهحل فنی است؛ زیرا آیین دارای لایههای عمیق معنایی، هویتی و وجودی است که در چارچوبهای صرفاً تکنیکی قابل فهم نیست.
وی در ادامه، یکی از پیامدهای نگاه فناوریانگارانه به آیین را تهی شدن تدریجی آیین از معنا دانست و گفت: هنگامی که مدیریت و کنترل بر آیین غلبه کند، هسته مرکزی آن که همان فرایند تولید و بازتولید معناست، تضعیف خواهد شد.
حجتالاسلام اسلامیتنها خاطرنشان کرد: رویکرد فناوریانگارانه، آیین را به سمت کارایی، کنترل و تحقق یک هدف از پیش تعیینشده سوق میدهد، اما رویکرد آیینی دغدغهاش این است که فرایند تولید و بازتولید معنا در خلاقانهترین شکل اجتماعی خود تحقق پیدا کند.
نگاه فناوریانگارانه، مشارکت خلاقانه مردم در آیین را به مشارکت منفعل تبدیل میکند
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در ادامه سخنان خود درباره تفاوت میان «آیین» و «فناوری» با اشاره به پیامدهای نگاه فناوریانگارانه اظهار داشت: یکی از پیامدهای مهم این نگاه، انفعالی شدن مشارکت کنشگران است؛ در حالی که آیین اساساً بر حضور انسانهای فعال، خلاق و معناپرداز شکل میگیرد.
وی افزود: در آیین، مردم صرفاً دریافتکننده یک برنامه از پیش طراحیشده نیستند، بلکه خودشان در تولید و بازتولید معنا مشارکت دارند و بخشی از حقیقت آیین را میسازند.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تفاوت تجربه برگزاری مراسم اربعین در ایران و عراق گفت: وقتی تصاویر اربعین در عراق را مشاهده میکنیم، با یک حضور مردمی و خلاقانه مواجه هستیم؛ اما در برخی موارد، نگاه ما بیشتر معطوف به مدیریت است؛ اینکه چه کسی بیاید، چه کسی برود، زمانبندی چگونه باشد و چه فرآیندی طراحی شود.
وی ادامه داد: این نوع نگاه باعث میشود مشارکت از حالت خلاقانه خود خارج شود و به نوعی مشارکت منفعلانه تبدیل شود؛ مشارکتی که در آن چارچوبها و مسیرها از پیش تعیین شدهاند و افراد صرفاً در یک فرآیند طراحیشده حضور پیدا میکنند.
حجتالاسلام اسلامیتنها با بیان اینکه آیین نقش مهمی در شکلگیری هویت جمعی دارد، تصریح کرد: یکی دیگر از پیامدهای نگاه فناوریانگارانه این است که هویت جمعی را به مجموعهای از برچسبها و نشانههای قابل مدیریت تقلیل میدهد.
وی گفت: آیین فرصتی است که در آن هویت جمعی تولید و بازتولید میشود و احساس تعلق اجتماعی شکل میگیرد؛ اما نگاه فناوریمحور ممکن است هویت را به امری مکانیکی تبدیل کند که بتوان آن را با ابزارهای مختلف در زمان و مکان خاص ایجاد یا مدیریت کرد.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: میان امر نمادین و امر مکانیکی و فناورانه تفاوت بنیادین وجود دارد؛ زیرا امر نمادین با معنا، تجربه زیسته و احساس تعلق انسانها پیوند دارد، اما امر فناورانه عمدتاً بر ابزار، کارکرد و مدیریت متمرکز است.
وی با اشاره به بررسی سخنان رهبر شهید انقلاب درباره اربعین اظهار داشت: در جستوجویی که انجام دادم، تعبیری که بتوان آن را نگاه فناوریانگارانه به آیین دانست، در بیانات ایشان پیدا نکردم.
حجتالاسلام اسلامیتنها افزود: بر اساس یک مفروض روششناختی، هر مفهومی که از بیرون از یک فرهنگ وارد میشود، نیازمند بررسی و پرسش جدی است؛ زیرا باید دید آیا این مفهوم با مبانی و اقتضائات فرهنگی ما سازگار است یا خیر.
وی ادامه داد: در مقابل، مفاهیمی که محصول فرهنگ خود ما و ریشهدار در سنت و اصالتهای فرهنگی ما هستند، اصل بر پذیرش آنهاست، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) خاطرنشان کرد: از این منظر، تعبیر «نگاه آیینی» و «نگاه مناسکی» نسبت به پدیده اربعین، ظرفیت بیشتری برای توضیح حقیقت این پدیده دارد؛ زیرا واژه آیین میتواند بسیاری از ابعاد معنایی، فرهنگی و اجتماعی اربعین را دربرگیرد.
وی با اشاره به نشستهای علمی پیشین درباره اربعین گفت: نکته قابل توجه این است که در سخنان بسیاری از استادانی که در این زمینه صحبت کردهاند، نگاه فناوریانگارانه دیده نمیشود؛ بلکه برخلاف عنوان برخی نشستها، رویکرد غالب، رویکردی آیینی بوده است.
حجتالاسلام اسلامیتنها ادامه داد: حتی در حوزه نظریههای فرهنگی و ارتباطی نیز یکی از تحولات مهم، عبور از نگاه صرفاً انتقالی و فناورانه به ارتباطات و توجه به نگاه آیینی است؛ نگاهی که معتقد است برخی فناوریها نیز میتوانند کارکردهایی شبیه آیین پیدا کنند، نه اینکه آیین را به فناوری تقلیل دهیم.
وی تأکید کرد: بنابراین، مواجهه با پدیدهای مانند اربعین نیازمند توجه به پیچیدگیهای فرهنگی، اجتماعی و معنایی آن است و نمیتوان چنین پدیدهای را صرفاً در چارچوبهای مدیریتی و فناورانه تحلیل کرد.
اربعین پدیدهای پیچیده است؛ نمیتوان آن را با منطق صرفاً فناورانه مدیریت کرد
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در ادامه تبیین تفاوت میان نگاه آیینی و نگاه فناوریانگارانه به اربعین، اظهار داشت: اربعین یک پدیده فوقالعاده پیچیده است و نمیتوان آن را صرفاً با نگاه مدیریتی یا فناورانه تحلیل کرد.
وی با اشاره به روند رشد جمعیت شرکتکنندگان در راهپیمایی اربعین گفت: از سال ۲۰۰۳ و پس از سقوط رژیم صدام، این حرکت به شکل گستردهتری آغاز شد؛ بهگونهای که در آن سال حدود سه میلیون نفر ـ که بخش عمده آنان عراقی بودند ـ در این آیین حضور پیدا کردند.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: این حضور بهتدریج افزایش یافت؛ بهطوری که در سالهای بعد تعداد شرکتکنندگان از چند میلیون نفر عبور کرد و در سالهای اخیر به حدود بیش از بیست میلیون نفر رسیده است.
وی تصریح کرد: اینکه چنین حجم گستردهای از انسانها در یک بازه زمانی محدود حدود بیستروزه در یک آیین مشارکت میکنند، نشاندهنده یک پدیده اجتماعی بسیار پیچیده است که با چارچوبهای ساده مدیریتی قابل توضیح نیست.
حجتالاسلام اسلامیتنها با بیان اینکه بخش عمده مشارکتکنندگان اربعین را خود مردم عراق تشکیل میدهند، اظهار داشت: درصد بالایی از جمعیت حاضر در این آیین را عراقیها تشکیل میدهند و برای فهم این پدیده باید به فرهنگ، تاریخ و زیست اجتماعی آنان توجه کرد.
وی با اشاره به اهمیت زبان در مطالعات ارتباطات میانفرهنگی گفت: یکی از مهمترین مسیرهای ورود به یک فرهنگ، زبان آن فرهنگ است و زبان و لهجه عراقی یکی از پیچیدهترین لهجههای عربی به شمار میآید.
این پژوهشگر حوزه فرهنگ و ارتباطات ادامه داد: جامعه عراق به دلیل تجربه تاریخی، فرهنگی و اجتماعی خاص خود، دارای پیچیدگیهای ویژهای است. همانگونه که علی الوردی، جامعهشناس عراقی، نیز اشاره کرده است، شخصیت اجتماعی انسان عراقی دارای ابعاد پیچیدهای است.
وی افزود: بسیاری از مردم عراق در طول سالیان متمادی فشارهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی مختلفی را تجربه کردهاند، اما با وجود همه این شرایط، در آیین اربعین حضوری فعال و گسترده دارند.
حجتالاسلام اسلامیتنها تأکید کرد: همین پیچیدگیهای فرهنگی و اجتماعی نشان میدهد که اربعین را نمیتوان به یک سازوکار مدیریتی یا فناوری اجتماعی تقلیل داد؛ زیرا با یک پدیده زنده، خلاق و معناپایه مواجه هستیم.
وی خاطرنشان کرد: وقتی بخواهیم چنین پدیدهای را صرفاً با نگاه فناورانه و مدیریتی اداره کنیم، در واقع با یک شکست مفهومی و ساختاری مواجه میشویم؛ زیرا منطق آیین با منطق فناوری متفاوت است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در تبیین این تفاوت گفت: از منظر هستیشناختی، آیین فرصتی برای زیستن است؛ یعنی انسان در یک زمان و فضای خاص، امکان تجربه نوع متفاوتی از زندگی را پیدا میکند.
وی افزود: یکی از مهمترین کارکردهای آیین این است که زمان و مکان را نشانهگذاری میکند؛ یعنی برخی زمانها و مکانها را از دیگر زمانها و مکانها متمایز کرده و به آنها معنای خاص میبخشد.
حجتالاسلام اسلامیتنها ادامه داد: انسان اربعینی، چون در یک زمان مقدس قرار میگیرد، نوع کنشگری متفاوتی پیدا میکند و تجربه او از حضور در این آیین، صرفاً حضور فیزیکی و اجتماعی نیست، بلکه تجربهای معنایی و وجودی است.
آیین زمان را معنا میکند؛ فناوری زمان را به ابزار حل مسئله تقلیل میدهد
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در ادامه سخنان خود درباره تفاوت ماهوی آیین و فناوری اظهار داشت: یکی از تفاوتهای بنیادین میان نگاه فناورانه و نگاه آیینی، در نوع نگاه به زمان است.
وی افزود: نگاه فناورانه، زمان را خطی میبیند؛ یعنی زمان در مسیر حرکت به سوی آینده معنا پیدا میکند و فناوری نیز ابزاری است که قرار است در آینده با استفاده از آن، مشکلات حل شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: اما در نگاه آیینی، زمان صرفاً یک خط مستقیم رو به آینده نیست؛ بلکه زمان، چرخهای و دورانی است.
وی با اشاره به دیدگاه میرچا الیاده درباره آیین گفت: به تعبیر الیاده، آیین فرصتی را برای انسان فراهم میکند که نوعی بازگشت ازلی داشته باشد؛ یعنی انسان دوباره با سرچشمههای معنایی و مقدس خود پیوند برقرار کند.
حجتالاسلام اسلامیتنها تصریح کرد: فناوری را انسانها ایجاد میکنند، اما اربعین را انسانها طراحی نکردهاند؛ اربعین برخاسته از سنت و معارف اهلبیت(ع) است و نمیتوان آن را مانند یک ابزار یا فناوری مورد تحلیل قرار داد.
وی افزود: اگر قرار باشد هر پدیده اجتماعی گستردهای را فناوری بدانیم، باید بپرسیم آیا حج نیز فناوری است؟ آیا نماز جماعت فناوری است؟ در حالی که اینها آیینها و مناسکی هستند که برای زندگی معنوی انسان شکل گرفتهاند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه آیین حقیقت را زندگی میکند، اظهار داشت: فناوری تلاش میکند حقیقت را برای رسیدن به هدفی دیگر به کار گیرد؛ اما آیین، انسان را وارد تجربهای از حقیقت میکند.
وی ادامه داد: زمان در آیین برخلاف زمان فناوری، کمی و قابل محاسبه صرف نیست، بلکه کیفیت دارد، چرخهای است و با معنا پیوند خورده است.
حجتالاسلام اسلامیتنها با بیان اینکه آیین تاریخ را با خود همراه میکند، گفت: آیین گذشته را در خود حاضر میسازد، حال را زندگی میکند و افقی برای آینده ایجاد میکند.
وی با اشاره به جایگاه اربعین در پیوند میان عاشورا و ظهور اظهار داشت: شاید این تعبیر، تعبیری ذوقی باشد، اما میتوان گفت آیین اربعین رسانهای واسط میان عاشورا و ظهور است؛ زیرا این آیین، اتصال میان گذشته، حال و آینده را برقرار میکند.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) خاطرنشان کرد: کانون توجه آیین، در میان سه زمان گذشته، حال و آینده، زمان حال است؛ زیرا انسان با اکنون خود زندگی میکند و آیین تلاش میکند معنا را در همین اکنون زندگی انسان تولید و بازتولید کند.
وی تأکید کرد: توجه به زمان حال در آیین، به معنای نادیده گرفتن گذشته و آینده نیست؛ بلکه نگاه آیینی گذشته و آینده را در متن زندگی اکنون انسان حاضر میکند.