فراتر از حضور فردی؛ تدوین چارچوب کنشگری راهبردی روحانیت در اینستاگرام

به گزارش خبرنگار  سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، مقاله پژوهشی «فراتر از حضور فردی: تدوین چارچوب کنشگری راهبردی روحانیت در اینستاگرام» به قلم سیدمحمد موسویان، محسن قنبری نیک و روح‌الله عباس‌زاده، با هدف ارائه چارچوبی برای مدیریت راهبردی کنشگری روحانیت در فضای اینستاگرام تدوین شده است.

در این پژوهش آمده است که در عصر حکمرانی پلتفرم‌ها، نهادهای گفتمانی سنتی با چالش راهبردی حفظ هویت و انسجام خود در برابر منطق فردمحوری و اقتصاد توجه مواجه هستند. بر اساس این مقاله، کنشگری روحانیت در اینستاگرام نیز غالباً فردمحور و فاقد انسجام راهبردی است و از این جهت در معرض خطر فرسایش گفتمانی قرار دارد.

پژوهشگران برای پاسخ به این مسئله، یک چارچوب مفهومی پنج‌بُعدی را بر اساس الگوی هنجاری «طلبه تراز انقلاب اسلامی» تدوین و عملیاتی کرده‌اند. این چارچوب پنج بُعد «اصالت گفتمانی»، «افق آرمانی»، «هویت ملی»، «پایش محیط» و «اخلاق حرفه‌ای» را دربرمی‌گیرد.

این تحقیق با استفاده از روش کیفی و رویکرد مردم‌نگاری دیجیتال و همچنین تحلیل محتوای هدایت‌شده انجام شده و در جریان آن، محتوای ۲۰ صفحه منتخب از روحانیون فعال در اینستاگرام مورد بررسی قرار گرفته است.

پارادوکس راهبردی در کنشگری روحانیت

یافته‌های پژوهش از وجود یک «پارادوکس راهبردی» در کنشگری روحانیون در اینستاگرام حکایت دارد. بر اساس نتایج این مطالعه، فشار ناشی از سازوکارهای الگوریتمی پلتفرم، کنشگران را به سمت تولید محتوای فردمحور و وابستگی نسبی به سنجه‌های عملکردی همچون لایک و بازدید سوق می‌دهد.

نویسندگان مقاله معتقدند این وضعیت می‌تواند به کمرنگ‌شدن اهداف آرمانی منجر شود و حتی گرایش به «تقوای نمایشی» را برای مدیریت اعتبار در فضای شبکه اجتماعی تقویت کند.

بر اساس این پژوهش، مسئله اصلی صرفاً حضور یا عدم حضور روحانیون در اینستاگرام نیست؛ بلکه چگونگی سامان‌دهی این حضور و تبدیل آن به کنشی منسجم، هدفمند و برخوردار از پشتوانه گفتمانی اهمیت دارد.

از حضور پراکنده تا معماری گفتمانی

پژوهشگران چارچوب پیشنهادی خود را بدیلی درون‌زا و انتقادی برای تحلیل کنشگری دینی در سپهر دیجیتال معرفی کرده‌اند. این چارچوب بر ضرورت گذار از «حضور پراکنده» به «معماری گفتمانی» تأکید دارد.

بر اساس یافته‌های مقاله، کنشگری روحانیت در فضای اینستاگرام، در صورت برخورداری از نگاه راهبردی و بازاندیشانه، می‌تواند به جای آنکه صرفاً در معرض تهدیدهای ناشی از منطق پلتفرم قرار گیرد، به فرصتی برای تعمیق و گسترش پیام دین تبدیل شود.

نویسندگان در مجموع بر این باورند که مواجهه با فضای پلتفرمی نیازمند توجه همزمان به هویت و اصالت گفتمانی، اهداف آرمانی، هویت ملی، شناخت و پایش محیط و رعایت اخلاق حرفه‌ای است؛ مجموعه‌ای که می‌تواند مبنایی برای سامان‌دهی راهبردی حضور روحانیت در اینستاگرام فراهم آورد.

این مقاله پژوهشی توسط سیدمحمد موسویان، کارشناسی ارشد توسعه و تبلیغ فرهنگ دینی دانشگاه معارف اسلامی و دانش‌پژوه مرکز تخصصی هنر و رسانه قم، با همکاری محسن قنبری نیک، استادیار گروه ارتباطات و تبلیغ فرهنگی دانشگاه معارف اسلامی، و روح‌الله عباس‌زاده، استادیار گروه فرهنگ و رسانه دانشگاه شهید محلاتی، نگاشته شده است.