رسانه‌ها حکمت انتقام و نقش آن در ایجاد بازدارندگی را برای افکار عمومی تبیین کنند
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام والمسلمین عباس رفعتی نائینی، استاد درس خارج حوزه علمیه، با بیان اینکه رسانه‌ها در تبیین مطالبه انتقام باید میان «انتقام» و «قصاص» تفاوت قائل شوند، ابراز داشت: یکی از شبهاتی که گاهی در فضای رسانه‌ای مطرح می‌شود این است که اگر قصاص یا انتقام را دنبال نکنیم و به جای آن بر صلح، آرامش و امنیت تأکید کنیم، جامعه آرام‌تر خواهد شد؛ در حالی که این نگاه ناشی از نشناختن دقیق مفهوم انتقام و جایگاه آن در منظومه فکری اسلام است.
وی با اشاره به تفاوت‌های ماهوی میان قصاص و انتقام خاطرنشان کرد: قصاص در بسیاری از موارد ناظر به یک حق فردی است، اما انتقام و خونخواهی در مواجهه با جنایت‌هایی که امنیت و حیات اجتماعی را هدف قرار می‌دهند، می‌تواند ماهیتی اجتماعی و حکومتی پیدا کند و از همین رو نباید این دو مفهوم را یکسان تلقی کرد.
استاد درس خارج حوزه علمیه ضمن تأکید بر ضرورت تبیین دقیق مفهوم انتقام در رسانه‌ها اظهار داشت: رسانه‌ها باید برای افکار عمومی روشن کنند که انتقام به معنای یک واکنش شخصی، احساسی و مبتنی بر خشم و کینه نیست، بلکه در چارچوب یک منطق اجتماعی و امنیتی، با هدف ایجاد بازدارندگی و جلوگیری از تکرار جنایت دنبال می‌شود.
وی با اشاره به آیه شریفه «وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ» تصریح کرد: قرآن کریم فلسفه قصاص را صرفاً در مجازات یک فرد یا نابودی یک جنایتکار خلاصه نمی‌کند، بلکه از «حیات» سخن می‌گوید؛ یعنی قصاص در منطق قرآن دارای کارکرد اجتماعی است و یکی از مهم‌ترین آثار آن جلوگیری از تکرار جنایت و ایجاد امنیت برای جامعه است.
حجت الاسلام و المسلمین رفعتی نائینی افزود: همین منطق را باید در تبیین مفهوم انتقام و خونخواهی نیز مورد توجه قرار داد؛ زیرا اگر دشمن، مستکبران و جریان‌های تروریستی به این نتیجه برسند که جنایت و ترور هیچ هزینه‌ای برای آنان ندارد، احساس مصونیت خواهند کرد و احتمال تکرار جنایت افزایش خواهد یافت؛ اما وقتی بدانند جنایت بدون پاسخ نمی‌ماند، محاسبات آنان تغییر خواهد کرد.
وی ضمن تأکید بر اینکه فلسفه انتقام جنگ‌طلبی نیست، خاطرنشان کرد: رسانه‌ها نباید انتقام را به عنوان اقدامی برای تشفی خاطر، خوشحالی از مجازات جنایتکار یا ارضای احساسات معرفی کنند؛ بلکه باید تبیین کنند که هدف اصلی، جلوگیری از تکرار جنایت و ایجاد بازدارندگی است. اگر یک اقدام جنایتکارانه با پاسخ مواجه شود، پیام آن برای سایر جنایتکاران این خواهد بود که امنیت و جان انسان‌ها قابل تعرض نیست و ترور و خونریزی بدون هزینه نخواهد بود.
استاد درس خارج حوزه علمیه با بیان اینکه رسانه باید «حکمت انتقام» را برای افکار عمومی تبیین کند، گفت: اگر انتقام صرفاً به عنوان یک واکنش احساسی معرفی شود، ممکن است این شبهه ایجاد شود که مطالبه آن موجب افزایش خشونت و تنش در جامعه خواهد شد؛ اما اگر فلسفه انتقام، یعنی عدالت، حفظ امنیت و ایجاد بازدارندگی، به‌درستی برای مردم تبیین شود، افکار عمومی آن را در چارچوب یک مطالبه عقلانی و اجتماعی درک خواهد کرد.
وی ادامه داد: رسانه‌ها باید برای مردم توضیح دهند که امنیت پایدار بدون بازدارندگی امکان تحقق ندارد و بازدارندگی نیز زمانی شکل می‌گیرد که دشمن بداند اقدام جنایتکارانه او با واکنش جدی مواجه خواهد شد. بنابراین، نباید مطالبه انتقام را در برابر صلح و آرامش قرار داد؛ بلکه باید توجه داشت که بازدارندگی یکی از مقدمات مهم تحقق امنیت و آرامش پایدار است.
حجت الاسلام و المسلمین رفعتی نائینی با تأکید بر ضرورت جهانی‌سازی مفهوم خونخواهی ابراز داشت: رسانه‌ها نباید مطالبه خونخواهی را صرفاً در سطح یک مطالبه داخلی مطرح کنند، بلکه باید برای افکار عمومی جهان تبیین کنند که خونخواهی در این چارچوب به معنای انتقام شخصی و کور نیست؛ بلکه مطالبه‌ای برای مقابله با جنایت، جلوگیری از تکرار تروریسم و ایجاد امنیت و عدالت است.
وی خاطرنشان کرد: اگر حکمت انتقام برای افکار عمومی جهان به‌درستی تبیین شود، انسان‌های آزاده فارغ از ملیت، مذهب و گرایش‌های سیاسی می‌توانند با اصل مقابله با جنایت و ایجاد بازدارندگی همراه شوند؛ زیرا هیچ جامعه‌ای نمی‌خواهد تروریسم و جنایت بدون هزینه باقی بماند.
استاد درس خارج حوزه علمیه در پاسخ به این پرسش که آیا برجسته‌سازی مطالبه انتقام می‌تواند موجب افزایش تنش و هیجانات اجتماعی شود، گفت: این مسئله تا حد زیادی به نوع روایت رسانه‌ای بستگی دارد. اگر رسانه با ادبیات تحریک‌آمیز، نفرت‌محور و صرفاً احساسی سخن بگوید، ممکن است زمینه افزایش تنش و دوقطبی‌سازی فراهم شود؛ اما اگر حکمت انتقام، یعنی امنیت، عدالت و بازدارندگی، محور روایت رسانه‌ای قرار گیرد، نتیجه می‌تواند کاملاً متفاوت باشد.
وی ضمن تأکید بر ظرفیت مطالبه انتقام برای ایجاد همبستگی ملی اظهار داشت: وقتی مردم متوجه شوند که هدف از پیگیری انتقام، جلوگیری از تکرار جنایت و تأمین امنیت جامعه است، این مطالبه می‌تواند به جای دوقطبی‌سازی، موجب همبستگی ملی شود؛ زیرا همه مردم در یک اصل مشترک هستند و آن اینکه امنیت جامعه نباید با ترور و جنایت تهدید شود و عاملان چنین جنایاتی نباید احساس مصونیت کنند.
حجت الاسلام و المسلمین رفعتی نائینی با بیان اینکه مطالبه انتقام می‌تواند دارای آثار روانی و بازدارنده باشد، تصریح کرد: بازدارندگی فقط با اجرای یک اقدام نظامی یا امنیتی تحقق پیدا نمی‌کند، بلکه استمرار یک مطالبه جدی و باقی ماندن آن در افکار عمومی نیز می‌تواند بخشی از قدرت بازدارندگی باشد. دشمن باید بداند که جنایت او فراموش نشده و نمی‌تواند با گذشت زمان خود را از پیامدهای آن مصون بداند.
استاد درس خارج حوزه علمیه در پایان خاطرنشان کرد: رسانه‌ها باید مطالبه انتقام را از یک شعار مقطعی و واکنش احساسی به یک گفتمان عقلانی درباره عدالت، امنیت و بازدارندگی تبدیل کنند. در این صورت، انتقام نه به معنای جنگ‌طلبی و نه به معنای تشفی خاطر، بلکه به عنوان پاسخی مسئولانه به جنایت و اقدامی برای جلوگیری از تکرار آن فهم خواهد شد و می‌تواند در نهایت به تقویت امنیت، انسجام اجتماعی و آرامش پایدار در جامعه کمک کند.