گزارشی از ۱۵ کتاب جدید درسی حوزه
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجتالاسلام مصطفی کاویانی، مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه، در نشست خبری رونمایی از ۱۵ اثر جدید درسی مرکز تدوین متون و منابع درسی حوزههای علمیه که روز یکشنبه در سالن همایش خبرگزاری حوزه برگزار شد، با قدردانی از برگزاری این نشست اظهار کرد: این فرصت مغتنمی است تا از ظرفیت رسانهها برای انعکاس بخشی از تلاشهای حوزه علمیه و مرکز مدیریت حوزه در زمینه اصلاح برنامه درسی، بهروزرسانی و ارتقای متون آموزشی استفاده کنیم.
وی با اشاره به پیشینه فعالیت مرکز تدوین متون حوزه افزود: این مرکز در سال ۱۳۷۶ تأسیس شد و در سالهای فعالیت خود فراز و نشیبهایی داشته است. در دورههای ابتدایی، تمرکز بیشتر بر طراحی مدلهایی برای تولید کتاب درسی بود که ضمن توجه به اقتضائات روز و نیازهای جدید آموزشی، سنتهای حوزوی نیز در آنها حفظ شود.
مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه ادامه داد: در سالهای بعد این مدلها توسعه پیدا کرد و بهویژه از حدود سال ۱۳۹۱ تا پایان دهه ۹۰، مرکز تدوین یکی از پربارترین دورههای تولید و تدوین کتابهای درسی را تجربه کرد و در حوزههایی مانند معارف، اخلاق، ادبیات، فقه، حدیث و تفسیر آثاری تولید شد که برخی از آنها همچنان به عنوان کتاب درسی مورد استفاده و پذیرش اساتید و طلاب قرار دارد.
طراحی نزدیک به ۴۰۰ رشته و گرایش حوزوی
حجت الاسلام کاویانی با اشاره به تحولات ساختاری آموزش حوزه در سالهای اخیر گفت: با توسعه دانشهای حوزوی، رشتهها و مراکز تخصصی، ضرورت تولید محتوای آموزشی متناسب با این رشتهها نیز افزایش یافت.
وی افزود: در دوره مدیریت آیتالله اعرافی، ساختار دانشهای حوزوی توسعه قابل توجهی پیدا کرد و نزدیک به ۴۰۰ عنوان رشته، رویکرد یا گرایش در دانشهای حوزوی طراحی شد که بخشی از آنها علوم مرسوم حوزوی مانند منطق، فلسفه، تفسیر و ادبیات و بخش قابل توجهی نیز علوم انسانی با رویکرد اسلامی مانند مدیریت و اقتصاد است.
مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه خاطرنشان کرد: راهاندازی مراکز تخصصی در قم و استانها موجب شد بسیاری از رشتههای طراحیشده وارد محیط آموزشی شوند و همین مسئله ضرورت تولید محتوای آموزشی برای این رشتهها را بیشتر کرد.
حجت الاسلام کاویانی یکی دیگر از محورهای مهم فعالیت مرکز تدوین را تولید محتوا برای «دروس اقتضایی» دانست و گفت: دروس اقتضایی، عناوینی هستند که بر اساس نیاز طلبه و اقتضائات منطقهای از سوی مدیریت استان یا واحد آموزشی انتخاب میشوند.
وی ادامه داد: برای نمونه در مناطق حاشیهای کشور، به دلیل مواجهه بیشتر با مباحث شیعه و سنی و پرسشها و شبهات مربوط به آن، ممکن است آموزش مباحث پاسخگویی به شبهات، فرقهها یا آشنایی با اهل سنت ضرورت پیدا کند.
مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه افزود: این نیاز فقط مربوط به مناطق مرزی نیست؛ برای مثال در استانی به دلیل وجود جریانهای عرفانهای نوظهور و برخی فرقهها، ممکن است نیازمند طراحی دروس متناسب با این شرایط باشیم.
وی با بیان اینکه در حال حاضر هفت محور در زمینه دروس اقتضایی فعال است، گفت: فضای مجازی و فناوریها، از هوش مصنوعی تا سواد رسانهای و مهارتهای مرتبط با فناوری، یکی از این محورهاست و در این زمینه دو یا سه کتاب در حال تولید داریم که یکی از آنها با عنوان «سواد رسانهای» آماده شده است.
حجت الاسلام کاویانی مسائل اجتماعی و آسیبهای اجتماعی، منظومه فکری امام و رهبر شهید و مسئله مقاومت و محور مقاومت را از دیگر محورهای دروس اقتضایی عنوان کرد.
تولید ۳۲ عنوان کتاب درسی در سال ۱۴۰۵
وی با تشریح عملکرد مرکز تدوین در دوره جدید اظهار کرد: از سال ۱۴۰۰ به بعد، فرآیندهای تولید کتاب درسی در مرکز تغییر کرد و تلاش شد زیرساختهای جدید تولید، گروههای علمی و تیمهای استانداردسازی فعال شوند.
مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه افزود: در سالهای ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ تقریباً نتوانستیم کتابی تولید کنیم؛ چراکه در حال ایجاد و فعالسازی زیرساختهای جدید بودیم. در سال ۱۴۰۳، ۹ عنوان کتاب درسی تولید شد، در سال ۱۴۰۴ این تعداد به ۱۶ عنوان رسید و در سال ۱۴۰۵ تعداد آثار به ۳۲ عنوان افزایش یافته است.
وی ادامه داد: تا پایان شهریور ۱۵ عنوان به صورت قطعی چاپ شده و تا پایان اسفند نیز ۱۵ عنوان دیگر به این مجموعه اضافه خواهد شد.
حجت الاسلام کاویانی مهمترین ویژگی دوره جدید مرکز تدوین را «تطابق کتاب درسی با برنامه آموزشی» دانست و گفت: یکی از گلایههای مدارس این بود که گاهی برای یک درس، کتابی وجود داشت اما حجم و محتوای آن با تعداد ساعات و برنامه آموزشی تعیینشده تناسب نداشت؛ بنابراین در دوره جدید تلاش کردهایم کتابها دقیقاً بر اساس برنامه آموزشی مصوب تولید شوند.
حجت الاسلام کاویانی تولید کتاب برای عناوینی که فاقد متن آموزشی مناسب هستند را از دیگر ویژگیهای دوره جدید عنوان کرد و افزود: برخی عناوین درسی سالها در حوزه تدریس میشدند اما متن آموزشی مشخصی برای آنها وجود نداشت و اساتید بر اساس سلیقه و برداشت خود محتوای درس را ارائه میکردند.
مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه گفت: برای برخی عناوین مانند آشنایی با نهجالبلاغه و آشنایی با کتاب الکافی نیز متن آموزشی مناسبی وجود نداشت و تلاش شده است این خلأ برطرف شود.
حجت الاسلام کاویانی تصریح کرد: پیشبینی ما این است که تا سال ۱۴۰۷ در دروس عمومی حوزه عنوان درسی که فاقد کتاب یا نیازمند بهروزرسانی باشد، نداشته باشیم و پس از آن بخش بیشتری از فعالیت مرکز به سمت تأمین محتوای آموزشی رشتهها و سطوح عالی و تکمیلی تحصیل در حوزه خواهد رفت.
«درسنامه آشنایی با دفاع مقدس» با روایت حوزوی تولید شد
وی در ادامه به تولید کتاب «درسنامه آشنایی با دفاع مقدس» اشاره کرد و گفت: یکی از محورهای دروس اقتضایی، انقلاب اسلامی است و دفاع مقدس نیز بخشی از تاریخ انقلاب اسلامی محسوب میشود.
مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه افزود: کتاب «آشنایی با علوم و معارف دفاع مقدس» که پیش از این مورد استفاده قرار میگرفت، به دلیل عدم تطابق با سرفصل مصوب آموزشی حوزه، به عنوان متن دوم یا منبع آموزشی در نظر گرفته شد و مقرر شد کتاب درسی مستقلی با رویکرد حوزوی تولید شود.
وی ادامه داد: کتاب «درسنامه آشنایی با دفاع مقدس» تقریباً مراحل تولید را پشت سر گذاشته و از مفاهیم اولیه و مبانی دفاع و جهاد، آیات و روایات و دیدگاه فقها آغاز کرده و سپس به جنگ تحمیلی پرداخته است.
حجت الاسلام کاویانی حضور روحانیت در دفاع مقدس و پاسخ به برخی شبهات رایج درباره دفاع مقدس را از ویژگیهای این اثر دانست و اظهار کرد: پیشنهاد شد جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان نیز به عنوان دو فصل جدید به کتاب افزوده شود، اما به دلیل نبود اطلاعات کافی، این پیشنهاد در گروه علمی به تصویب نرسید.
وی درباره نقش هوش مصنوعی و فناوریهای جدید در تولید متون آموزشی حوزه گفت: آموزش مستقیم استفاده از فناوری را نمیتوان بهراحتی در قالب کتاب درسی ارائه کرد، چراکه فناوری با سرعت بسیار زیادی تغییر میکند و کتاب درسی نمیتواند روزبهروز اصلاح و بهروزرسانی شود.
مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه افزود: آنچه مرکز تدوین در زمینه فناوری دنبال میکند، آگاه کردن مخاطبان نسبت به ارزشمندی، کارآمدی، فرصتها و مخاطرات فناوریها و نحوه مواجهه و تحلیل آنهاست.
حجت الاسلام کاویانی خاطرنشان کرد: اگر در این زمینه محتوایی تولید میشود، عمدتاً جنبه تحلیلی دارد تا طلبه بداند فناوری چه فرصتها و کارآمدیهایی دارد، چه اقتضائاتی دارد و چگونه باید با آن مواجه شود و در فرصتهای تبلیغی از ظرفیت آن استفاده کند.
رونمایی از «درسنامه احکام عمومی» تا «موضوعشناسی فقهی»
وی درباره آثار جدید مرکز تدوین گفت: یکی از این آثار «درسنامه احکام عمومی» در دو جلد است که به صورت مصور و با ادبیاتی روان و متناسب با فتاوای روز فقها تولید شده است.
حجت الاسلام کاویانی درباره موضوعشناسی فقهی گفت: فقیه برای استنباط حکم شرعی نیازمند شناخت دقیق موضوع است و بخش قابل توجهی از فرآیند استنباط به فهم موضوع مربوط میشود؛ از این رو توانمندسازی طلاب در شناخت دقیق موضوعات یکی از پروژههایی است که مرکز تدوین دنبال میکند.
مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت حفظ میراث علمی حوزه گفت: برخی متون حوزوی به دلیل سابقه تاریخی و جایگاه علمی، نیازمند دقت و وسواس بسیار بالایی در بازنگری هستند.
وی افزود: در مورد برخی متون چندصدساله حوزه باید مانند مرمت آثار باستانی عمل کرد؛ یعنی نباید نظریه مؤلف و محتوای اصلی تغییر کند و در عین حال آثار و تأثیرات تربیتی آنها نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
حجت الاسلام کاویانی تصریح کرد: من به تحولگرایی معتقدم، اما تحولگرایی نباید به تهور تبدیل شود. برخی تلاشهایی که در حوزه بدون دقت کافی انجام شده، در نهایت از مسیر تحول خارج شده و نتیجه مطلوبی نداشته است.
وی گفت: آثار ماندگار حوزه و متون مرجع علمی همواره بر تارک میراث علمی شیعه میدرخشند و باید تلاش کنیم کتابی که امروز تولید میکنیم نیز از غنای علمی برخوردار باشد و در عین حال متناسب با نیاز روز و کارآمد برای طلبه امروز باشد.
حمایت از نویسندگان جوان حوزوی
حجت الاسلام کاویانی همچنین از سیاست مرکز تدوین برای حمایت از نویسندگان جوان خبر داد و اظهار کرد: تلاش ما این است که در کنار استفاده از آثار بزرگان حوزه، به طلاب جوان فاضل و فرهیخته نیز فرصت داده شود تا در تولید متون آموزشی نقشآفرینی کنند.
وی با اشاره به کتاب «بحوث الفقهیه» گفت: تصحیح، تحقیق و آموزشیسازی این اثر توسط یکی از طلاب فاضل و فرهیخته همدان، انجام شده است و تلاش میکنیم زمینه معرفی و تقدیر از چنین نویسندگانی در استانهای مربوط نیز فراهم شود.
مسئول مرکز تدوین و منابع درسی حوزههای علمیه خاطرنشان کرد: پس از انتشار هر کتاب نیز نشست تخصصی با حضور مؤلف برگزار میشود و آثار برای برخی اساتید ارسال میشود تا نظرات و بازخوردهای آنها دریافت شود.
حجت الاسلام کاویانی در پایان با اشاره به ضرورت ادامه این روند گفت: تولید کتاب درسی یک فرآیند طولانی و نیازمند نقد، بازخوردگیری و اصلاح است و امیدواریم با ادامه این جلسات و همکاری رسانهها، تلاشهای انجامشده در حوزه تدوین و ارتقای متون درسی بیشتر به جامعه حوزوی معرفی شود.