ال‌نینو؛ فرصت بارش یا تهدید سیلاب؟
در شرایطی که بخش قابل توجهی از کشور همچنان با آثار خشکسالی، افت ذخایر آبی و فشار بر منابع زیرزمینی دست‌وپنجه نرم می‌کند، پیش‌بینی احتمال وقوع یک ال‌نینوی قوی، بار دیگر موضوع آمادگی برای بارش‌های سنگین و سیلاب‌های احتمالی را در کانون توجه قرار داده است؛ پدیده‌ای که اگرچه می‌تواند در برخی مناطق کشور زمینه‌ساز افزایش بارش شود، اما به گفته مسئولان صنعت آب، به هیچ عنوان به معنای تضمین ترسالی در سراسر ایران نیست.
بر اساس پیش‌بینی‌های مطرح‌شده، نشانه‌های این پدیده باید به‌تدریج از پاییز نمایان شود؛ با این حال، کارشناسان تأکید دارند که میان وقوع ال‌نینو و میزان بارش در ایران رابطه‌ای قطعی و یکسان وجود ندارد و نمی‌توان صرفاً بر اساس این پدیده برای وضعیت منابع آبی کشور تصمیم‌گیری کرد.
عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبرنگاران جوان، با اشاره به پیش‌بینی مراکز داخلی و بین‌المللی درباره وضعیت اقلیمی سال جاری گفت: بر اساس پیش‌بینی‌هایی که هم مراکز داخلی و هم مراکز بین‌المللی ارائه کرده‌اند، به احتمال بسیار زیاد امسال شاهد وقوع یک ال‌نینوی قوی خواهیم بود و باید به‌تدریج نشانه‌های آن را در پاییز مشاهده کنیم.
او با تأکید بر اینکه ارتباط علمی میان ال‌نینو با پرآبی، سیلاب یا پربارشی در نقاط مختلف ایران قطعی نیست، افزود: این ارتباط بیشتر بر اساس احتمالات و رخداد‌هایی است که در گذشته اتفاق افتاده است.
بزرگ‌زاده ادامه داد: در بیشتر سال‌هایی که ال‌نینو داشتیم، در برخی مناطق کشور مانند جنوب، جنوب‌غرب و یا شمال، پربارشی رخ داده است، اما سال‌هایی هم وجود داشته که با وجود وقوع ال‌نینو، پربارشی نداشتیم. حتی در سال‌هایی که ال‌نینوی قوی رخ داده و در برخی مناطق کشور پربارشی اتفاق افتاده، در نقاط دیگری از کشور شاهد خشکسالی بوده‌ایم.
از نگاه کارشناسی، این نکته اهمیت زیادی دارد؛ چراکه ایران به دلیل وسعت جغرافیایی و تنوع اقلیمی، از الگو‌های بارشی متفاوتی تأثیر می‌پذیرد. بنابراین، حتی اگر یک پدیده اقلیمی احتمال افزایش بارش را در بخشی از کشور بالا ببرد، نمی‌توان نتیجه آن را به تمام حوضه‌های آبریز و استان‌ها تعمیم داد. به همین دلیل، برنامه‌ریزی برای مدیریت منابع آب باید بر اساس پیش‌بینی‌های منطقه‌ای و سناریو‌های مختلف انجام شود، نه انتظار یک ترسالی سراسری.
ضرورت لایروبی پیش از وقوع بارش‌های احتمالی
سخنگوی صنعت آب کشور با اشاره به ضرورت استفاده از فرصت باقی‌مانده برای اقدامات پیشگیرانه اظهار کرد: ایران پهناور است و سازوکار‌های اقلیمی مختلفی در آن عمل می‌کنند که نمی‌توان همه آنها را صرفاً با ال‌نینو توضیح داد اکنون که زمان داریم، باید فرض کنیم ممکن است در همه مناطق پربارشی رخ دهد و از همین حالا شروع به لایروبی رودخانه‌ها، آبراه‌ها و مسیر‌های عبور آب، به‌ویژه در داخل شهر‌ها و مناطق جمعیتی کنیم.
بزرگ‌زاده افزود: در جا‌هایی که سازه‌های تقاطعی وجود دارد و پل‌ها یا سایر سازه‌های شهری مسیر عبور آب را در مناطق مسکونی قطع می‌کنند، باید اقدامات لازم برای لایروبی انجام شود تا ظرفیت عبور آب افزایش پیدا کند.
از منظر مدیریت بحران، این اقدامات اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا شدت خسارت سیلاب تنها به میزان بارش وابسته نیست و عواملی مانند انسداد مسیر رودخانه‌ها، ساخت‌وساز در حریم آبراهه‌ها، کاهش ظرفیت عبور آب و ضعف زیرساخت‌های شهری می‌تواند یک بارش سنگین را به بحران تبدیل کند.
هشدار به مردم؛ حریم رودخانه‌ها محل امنی برای تفریح نیست
سخنگوی صنعت آب کشور همچنین درباره رفتار شهروندان هنگام صدور هشدار‌های سیلابی گفت: وقتی پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی، مدیریت بحران یا هر دستگاه مسئول دیگری از طریق رسانه‌ها اعلام می‌کند که به‌زودی شاهد سیلاب یا پربارشی خواهیم بود، در آن روز‌ها مطلقاً نباید خودمان و خانواده‌مان را به خطر بیندازیم و وارد حریم رودخانه‌ها شویم.
بزرگ‌زاده تأکید کرد: اولین و اصلی‌ترین راهکار برای ایمن ماندن از سیلاب، فرار از مشکل و قرار ندادن خود در معرض سیلاب است، نه مقابله با سیلاب. در همان یکی دو روزی که سیلاب در حال وقوع است و عبور می‌کند، باید احتیاط کنیم؛ نباید کنار رودخانه‌ها و دره‌ها برویم و نباید سرمایه‌های خود را در نواحی بستر رودخانه یا حریم رودخانه قرار دهیم و جان خود را نیز به خطر بیندازیم.
یک یا چند سیلاب، بدهی آبی کشور را جبران نمی‌کند
بزرگ‌زاده در بخش دیگری از سخنان خود تأکید کرد که حتی در صورت افزایش بارش، نباید تصور کرد مشکل کم‌آبی کشور برطرف خواهد شد. واقعاً معلوم نیست همه‌جا پرآبی داشته باشیم؛ قطعاً چنین چیزی وجود ندارد. با توجه به انباشت بدهی که ما به منابع آب زیرزمینی و سطحی داریم، بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع آب زیرزمینی و منابع راهبردی آن را در سالیان گذشته برداشت کرده و هزینه کرده‌ایم.
او همچنین با اشاره به وضعیت تالاب‌های کشور گفت: ۷۰ درصد تالاب‌های کشور در معرض تهدید خشکسالی قرار دارند. ما نمی‌توانیم با یکی دو سیلاب این بدهی و شرایط موجود را جبران کنیم و هرگز چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد؛ بنابراین همچنان تأکید ما بر مدیریت مصرف آب است.
سخنگوی صنعت آب کشور درباره امکان استفاده از سیلاب برای جبران کمبود منابع آبی نیز گفت: ما معمولاً از سیلاب استفاده نمی‌کنیم؛ البته اگر سیلابی وارد سد‌های ما شود، در مخازن آرام بگیرد و موجب پر شدن مخازن شود، می‌توان از آن استفاده کرد.
به گفته او، ممکن است جریان آب در رودخانه‌ها و آبراهه‌ها فرصتی برای تغذیه منابع آب یا ورود آب به تالاب‌ها فراهم کند، اما این موضوع به معنای آن نیست که پس از هر بارش سنگین، آب قابل‌استفاده برای شرب، کشاورزی یا صنعت در اختیار خواهیم داشت.
آمادگی کامل صنعت آب برای مقابله با ال‌نینو؛ زیرساخت‌های آب و برق در سامانه بارشی اخیر خسارت ندید
در همین راستا، مهدی جهانیان، مدیرکل دفتر هماهنگی مدیریت بحران، پدافند غیرعامل و HSE شرکت مدیریت منابع آب ایران، از آمادگی کامل شرکت‌های آب منطقه‌ای سراسر کشور برای مقابله با بارش‌های سیلابی احتمالی ناشی از پدیده ال‌نینو خبر داد.
او گفت: با اجرای تمهیدات پیشگیرانه مبتنی بر دستورالعمل ۲۴ بندی ابلاغی و اقدامات انجام‌شده از ماه‌های گذشته، تاکنون خسارتی به تأسیسات و زیرساخت‌های صنعت آب و برق کشور در پی سامانه‌های بارشی اخیر گزارش نشده است.
جهانیان، پیش‌بینی و پایش شرایط جوی، مدیریت مخازن سدها، برگزاری جلسات شرایط اضطراری، هماهنگی با استانداری‌ها و دستگاه‌های همکار، لایروبی رودخانه‌ها، اصلاح سازه‌های تقاطعی و تقویت تجهیزات و ماشین‌آلات را از جمله اقدامات انجام‌شده عنوان کرد.
در مجموع، آنچه از اظهارات مسئولان صنعت آب می‌توان برداشت کرد این است که ال‌نینو نه وعده قطعی ترسالی است و نه مجوزی برای کاهش مصرف آب. در شرایطی که کشور با کسری انباشته منابع آبی و آسیب‌پذیری بخشی از زیرساخت‌ها مواجه است، آمادگی همزمان برای دو سناریو ضروری است: از یک سو احتمال بارش‌های شدید و سیلابی و از سوی دیگر تداوم خشکسالی و کمبود آب. در چنین شرایطی، لایروبی و ایمن‌سازی مسیر‌های عبور آب در کنار مدیریت مصرف، مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند خسارات احتمالی را کاهش دهد.