سیاست‌های جمعیتی تاکنون به نتایج مورد انتظار نرسیده است
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر امیرحسن شیعی، مدیر موسسه بین‌المللی رویش اندیشه و معرفت در پنجاه و پنجمین پیش‌نشست در قالب کرسی علمی ـ ترویجی تخصصی با موضوع: « تغییر نگرش خانواده ایرانی؛ راهکار عملیاتی حکمرانی جمعیت در ایران» که روز گذشته برگزار شد، ضمن ارزیابی مثبت مفهوم «حکمرانی شناختی و معنایی» تصریح کرد: مسئله جمعیت نزدیک به ۲۰ سال است که به دغدغه کشور تبدیل شده، اما دست‌اندرکاران طراحی قوانین در لایه حکومت و برنامه‌ها در لایه حکمرانی تاکنون چندان به نتایج مدنظر خود دست نیافته‌اند.
دکتر شفیعی در تشریح نقاط قوت پژوهشی که توسط خانم دکتر طاهره حیاتی انجام شد، با اشاره به اصطلاح «حکمرانی شناختی و معنایی» گفت: این مفهوم از ابتکارهای قابل توجه دکتر حیاتی است و در سیاست‌گذاری حوزه جمعیت از نقاط کوری به‌‌شمار می‌رود که تا کنون کمتر به آن دقت شده است؛ بر این اساس در سایر لایه‌های حکمرانی نیز باید به این بُعد پرداخته شود.
وی با اشاره به پرداخت نظام‌مند مقاله به پیشینه دانشی، از جمله تفکیک مطالعات جمعیت‌شناختی هشدارمحور، جامعه‌شناختی توصیفی و قوانین و اسناد سیاستی، افزود: این دسته‌بندی برای یک کرسی ترویجی اقدامی دقیق است؛ همچنین ابتنای ارائه بر آزمون تجربی در میدان عینی به روش اقدام‌پژوهی، روش‌شناسی ارزشمندی است که باید به عرصه‌های مطالعاتی حکمرانی افزوده شود.
دکتر شفیعی درباره دیگر ویژگی‌های مثبت کار اظهار کرد: هم‌زمانی غرفه‌های کودک با برنامه‌های متنوع بزرگسالان و حرکت هم‌زمان به سمت تغییر نگرش در هر دو طیف نسلی، به پختگی این طرح کمک کرده است؛ علاوه بر این، اعتبارسنجی نخبگانی سناریوهای طراحی‌شده پیش از ورود به بوته آزمایش نیز از شاخصه‌های مهم یک کار علمی محسوب می‌شود.
مدیر موسسه بین‌المللی رویش اندیشه و معرفت با بیان اینکه مفاهیمی مانند «زیست‌جهان»، «برساخت‌های گفتمانی» و «نظام معنایی» در طرح به‌کار رفته اما جایگاه دیدگاه‌های نظریه‌پردازان مطرح ملی و بین‌المللی در آن خالی است، پیشنهاد کرد: چارچوب‌های نظری مدون در حوزه‌های سیاست‌گذاری، حکمرانی، روان‌شناسی اجتماعی و جامعه‌شناسی باید تقویت شوند تا بنیان نظری کار کامل‌تر گردد.
وی با تأکید بر اینکه از نتایج یک نمایشگاه ده‌روزه نمی‌توان به نتیجه‌‌گیری‌های بلندمدت رسید، خاطرنشان کرد: متولیان امر باید ابزارهای پایش طولی را برای سنجش ماندگاری نگرش فراهم کنند، در اسناد سیاستی متولیان اصلی و تقسیم کار ملی به‌‌روشنی تبیین شود و فرم‌ها و پرسش‌نامه‌های اجرایی نیز پیش از استفاده، مراحل روان‌سنجی و اعتبارسنجی علمی را طی نمایند.
دکتر شفیعی درباره دغدغه‌های روش‌شناختی گفت: این اقدام‌پژوهی در یک نمایشگاه ده‌روزه در شهر مذهبی قم اجرا شده و شرکت‌کنندگان آن نمی‌توانند نماینده کامل جامعه آماری کشور باشند؛ بنابراین دستیابی به مدل‌های کلان حکمرانی بر پایه این تجربه محدود اقدامی شتاب‌زده است، هرچند وی بر تأیید اصل اقدام‌پژوهی تأکید دارد.
وی با اشاره به دو منبع احتمالی سوگیری در نتایج افزود: حضور مبلغان امر جمعیت و ارتباط آنان با مخاطبان بزرگسال، احتمال وقوع «سوگیری مطلوبیت اجتماعی» و همراهی پاسخ‌گو با پرسش‌گر را به‌شدت بالا می‌برد؛ از سوی دیگر، تجمیع نقش‌های طراح نظریه، مدیر اجرایی و مسئول ارزیابی و تحلیل بازخوردها در یک فرد یا مجموعه واحد، زمینه بروز سوگیری پژوهشگر را نیز محتمل می‌سازد.
مدیر موسسه بین‌المللی رویش اندیشه و معرفت با اشاره به رویکرد غالب مبنی بر انتساب کاهش جمعیت به توطئه‌های خارجی عنوان کرد: هرچند وی هجمه فرهنگی را رد نمی‌کند، اما نسبت‌دادن علت‌العلل مسئله جمعیت به توطئه بیگانگان را نوعی تقلیل‌گرایی ساختاری می‌داند؛ همان‌گونه که تقلیل مسئله صرفاً به ابعاد اقتصادی نیز خطاست و باید تمام عوامل در یک منظومه جامع دیده شوند.
دکتر شفیعی با اشاره به یکی از یافته‌های آماری ارائه‌شده گفت: ادعای ایجاد تغییر نگرش در سطح کلان مخاطبان از عامل اقتصاد به سایر عوامل در ترغیب به فرزندآوری، از حیث روش‌شناسی برای مخاطب دشوارباور است؛ شاید این رقم در آن بازه زمانی و محیطی خاص قابل گزارش باشد، اما با توجه به نامناسب‌بودن جامعه نمونه، پذیرش چنین سطح بالایی از تغییر نگرش در یک اقدام کوتاه‌مدت سنگین است و نیازمند بررسی دقیق‌تر خواهد بود.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد: پیگیری این‌گونه مباحث علمی در کمیسیون‌های شورای عالی انقلاب فرهنگی—به‌ویژه با مشارکت شورای تخصصی حوزوی—می‌تواند به اصلاح و شفاف‌سازی مسیر سیاست‌گذاری کمک کند تا مراجع تصمیم‌گیر تصمیماتی دقیق‌تر و مبتنی بر واقعیت اتخاذ نمایند.