تحقیق و تتبع؛ شاخصه برجسته روش علمی آیت‌الله شبیری زنجانی
حجت‌الاسلام میرعلی سیدرسولی، استاد برجسته سطوح عالی حوزه علمیه تبریز و کارشناس مسائل سیاسی حوزه، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، با تسلیت درگذشت آیت الله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی، به تبیین ابعاد علمی، پژوهشی و اخلاقی این عالم برجسته پرداخت و اظهار داشت: آیت‌الله شبیری زنجانی از جمله شخصیت‌هایی بودند که بیش از هفت دهه از عمر خود را در مسیر تحصیل، تدریس، تحقیق و تربیت علمی سپری کردند و نام ایشان با فقاهت، حدیث، رجال و تتبع در میراث علمی علمای شیعه پیوند خورده است.
وی افزود: اگر بخواهیم مهم‌ترین ویژگی علمی آیت‌الله شبیری زنجانی را در یک عبارت خلاصه کنیم، باید از ایشان به‌عنوان «عالم تحقیق و تتبع» یاد کنیم؛ زیرا در روش علمی ایشان، رسیدن به یک نتیجه فقهی یا رجالی پایان کار نبود، بلکه آغاز بررسی‌های دقیق‌تر به شمار می‌رفت.
تحقیق و تتبع؛ شاخصه برجسته روش علمی آیت‌الله شبیری
استاد برجسته سطوح عالی حوزه علمیه تبریز با اشاره به دقت‌های علمی آیت‌الله شبیری زنجانی تصریح کرد: بررسی اسناد روایات، مقایسه نسخه‌های مختلف کتاب‌ها، شناخت اقوال متقدمان، بررسی طبقات راویان و توجه به قرائن تاریخی، از جمله مؤلفه‌هایی بود که در روش پژوهشی ایشان جایگاه ویژه‌ای داشت.
حجت‌الاسلام سیدرسولی ادامه داد: در چنین رویکردی، پژوهشگر به نقل اقوال و پذیرش نتایج ظاهری بسنده نمی‌کند، بلکه می‌کوشد با بررسی همه شواهد و قرائن، به شناخت دقیق‌تری از مسئله برسد همین رویکرد بود که مجالس درس و مباحث علمی آیت‌الله شبیری را به محافلی شناخته‌شده برای تتبع، تدقیق و بررسی موشکافانه مسائل تبدیل کرده بود.
وی با اشاره به جایگاه علم رجال و حدیث در منظومه علمی این عالم فقید خاطرنشان کرد: در نگاه ایشان، علم رجال دانشی منفصل و صرفاً نظری نبود، بلکه ابزاری برای شناخت دقیق‌تر روایات و ارزیابی اعتبار آنها به شمار می‌رفت. ازاین‌رو، بررسی وضعیت راویان، ارزیابی اسناد و توجه به شواهد تاریخی و متنی، در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کردند.
پاسداشت تراث؛ پیوند وفاداری به گذشته با نوآوری علمی
این کارشناس مسائل سیاسی حوزه با تأکید بر اهمیت میراث علمی حوزه‌های علمیه اظهار داشت: حوزه علمیه بدون شناخت دقیق تراث علمی خود، بخشی از هویت و ظرفیت علمی خویش را از دست می‌دهد. البته پاسداشت میراث گذشتگان به معنای تکرار صرف دیدگاه‌های آنان نیست، بلکه به معنای شناخت دقیق مسیر علمی فقها، محدثان و رجالیان و فهم مبانی و شواهد مورد استناد آنان است.
وی افزود: یک محقق برای ارائه نظریه‌ای جدید یا نقد یک دیدگاه فقهی و رجالی، باید بداند پیشینیان چه گفته‌اند، بر چه مبانی تکیه کرده‌اند، چه منابع و نسخه‌هایی در اختیار داشته‌اند و چه قرائنی را در نظر گرفته‌اند. بدون این شناخت، احتمال گرفتار شدن در نقل‌های سطحی و داوری‌های شتاب‌زده افزایش می‌یابد.
حجت‌الاسلام سیدرسولی با بیان اینکه تراث علمی در نگاه آیت‌الله شبیری سرمایه‌ای زنده برای پژوهش‌های جدید بود، تصریح کرد: توجه به نسخه‌های خطی، اختلاف نسخه‌ها، اسناد روایات و آثار رجالی، نشان‌دهنده پیوند میان وفاداری به میراث گذشتگان و تحقیق علمی است. این نگاه به پژوهشگر کمک می‌کند ریشه‌های شکل‌گیری یک نظریه را بشناسد و بر اساس شواهد معتبر، آن را نقد، تکمیل یا بازخوانی کند.
وی خاطرنشان کرد: نسل جدید حوزه‌های علمیه برای استمرار این سنت علمی باید با متون اصلی مأنوس باشد، منابع حدیثی و رجالی را به‌درستی بشناسد و در بررسی اسناد و نسخه‌ها از دقت و حوصله کافی برخوردار شود.
رفاقت دیرینه با شهید آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای(ره)
استاد برجسته سطوح عالی حوزه علمیه تبریز در ادامه گفت‌وگو، با اشاره به ابعاد انسانی و روابط دیرینه آیت‌الله شبیری زنجانی اظهار داشت: شخصیت ایشان را نباید صرفاً در آثار علمی و فعالیت‌های پژوهشی خلاصه کرد؛ بلکه رفاقت‌های دیرینه و روابط انسانی پایدار نیز بخشی از زندگی ایشان و تاریخ شفاهی حوزه‌های علمیه را تشکیل می‌دهد.
وی با اشاره به خاطرات نقل‌شده از آیت‌الله سیدجعفر شبیری زنجانی درباره ارتباط نزدیک میان برادرشان، آیت‌الله سیدموسی شبیری زنجانی، و شهید آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای افزود: این ارتباط ریشه در سال‌های جوانی و فضای حوزوی داشت و به سال‌های پس از انقلاب محدود نمی‌شد.
حجت‌الاسلام سیدرسولی خاطرنشان کرد: نکته قابل توجه در این رفاقت، استمرار آن در طول دهه‌ها و با وجود تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی بود. چنین روابطی نشان می‌دهد که پیوندهای شکل‌گرفته در محیط‌های علمی و حوزوی، در صورت برخورداری از صداقت و وفاداری، می‌توانند فراتر از تغییر جایگاه‌ها و مسئولیت‌ها تداوم پیدا کنند.
وی با اشاره به روابط میان دو خانواده شبیری و خامنه‌ای اظهار داشت: بر اساس خاطرات نقل‌شده از خانواده شبیری، ارتباط میان فرزندان در شکل‌گیری دوستی میان پدران آنان، آیت‌الله سیداحمد زنجانی و آیت‌الله سیدجواد حسینی خامنه‌ای، نیز مؤثر بوده است. این موضوع بیانگر آن است که روابط طلبگی و دوستی‌های حوزوی گاهی از سطح ارتباط فردی فراتر می‌رود و به پیوندی خانوادگی و ماندگار تبدیل می‌شود.
اخلاق، همدلی و مسئولیت اجتماعی؛ در کنار مجاهدت علمی
این کارشناس مسائل سیاسی حوزه با اشاره به پیام منسوب به روزهای پایانی عمر آیت‌الله شبیری زنجانی درباره شهید آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای گفت: بازتاب این ارتباط دیرینه در پیام‌های ایشان را می‌توان از منظر شناخت طولانی‌مدت و تجربه مشترک سال‌های جوانی و طلبگی مورد توجه قرار داد.
وی افزود: در نقل‌های مربوط به این پیام، بر ویژگی‌هایی همچون صلابت، اراده، ازجان‌گذشتگی، عزت، اقتدار و پرکاری تأکید شده و در کنار آن، مردم به حفظ اتحاد، همدلی، مواسات و پرهیز از دوقطبی‌سازی دعوت شده‌اند.
حجت‌الاسلام سیدرسولی تصریح کرد: این مضامین نشان می‌دهد که در کنار فعالیت‌های علمی، توجه به اخلاق اجتماعی و مسئولیت‌پذیری در قبال جامعه نیز از موضوعات مهم در بازخوانی شخصیت این عالم است. عالم دینی، افزون بر رسالت علمی و تربیتی، نسبت به وضعیت جامعه و ضرورت تقویت همبستگی اجتماعی نیز احساس مسئولیت دارد.
وی ادامه داد: تأکید بر همدلی، حفظ وحدت و پرهیز از اختلاف‌افکنی، به‌ویژه در شرایط دشوار اجتماعی، می‌تواند زمینه‌ساز تقویت انسجام عمومی باشد. البته این مسئولیت‌پذیری زمانی اثرگذارتر خواهد بود که با اخلاق، انصاف و توجه به وظایف متقابل مردم و مسئولان همراه شود.
حوزه‌های علمیه از روش علمی آیت‌الله شبیری چه بیاموزند؟
استاد برجسته سطوح عالی حوزه علمیه تبریز در پایان، مهم‌ترین درس شخصیت علمی آیت‌الله شبیری زنجانی برای حوزه‌های علمیه را جدی گرفتن علم و پژوهش دانست و اظهار داشت: علم باید با تحقیق همراه باشد، تحقیق به تتبع و بررسی منابع متکی شود و تتبع نیز با انصاف، تواضع و اخلاق علمی همراه بماند.
وی تأکید کرد: آیت‌الله شبیری زنجانی نشان دادند که وفاداری به سنت علمی حوزه هیچ منافاتی با پژوهش عمیق، نقادی علمی و دقت در بررسی دیدگاه‌ها ندارد. برعکس، شناخت درست سنت علمی و آگاهی از مبانی و شواهد گذشتگان، زمینه را برای داوری دقیق‌تر و پیشرفت علمی فراهم می‌کند.
حجت‌الاسلام سیدرسولی در پایان خاطرنشان کرد: میراث آیت‌الله شبیری زنجانی را نباید تنها در آثار و تحقیقات ایشان جست‌وجو کرد؛ بلکه یکی از مهم‌ترین میراث‌های ایشان، روش علمی و منش پژوهشی اوست؛ روشی مبتنی بر دقیق خواندن، عمیق اندیشیدن، منصفانه داوری کردن و وفادار ماندن به میراث علمی حوزه‌های علمیه. این روش می‌تواند برای نسل جوان حوزه، الگویی ارزشمند در مسیر تحصیل، تحقیق و تربیت علمی باشد.