غرب به دنبال بازسازی هویت تمدنی خود است
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا،حجت‌الاسلام علی‌اصغر اسلامی‌تنها، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در تحلیل سخنرانی مارکو روبیو از منظر مطالعات ارتباطات و سنت ریتوریک (بلاغت)، این سخنرانی را نمونه‌ای قابل‌توجه برای مطالعه نظریه‌های ارتباطی دانست و اظهار داشت: نباید با نگاهی تقلیل‌گرایانه به این سخنرانی نگاه کرد؛ چراکه متن آن از نظر بلاغی هوشمندانه تنظیم شده و تک‌تک واژه‌های به‌کاررفته در آن با دقت انتخاب شده‌اند.
وی با بیان اینکه می‌توان این سخنرانی را از منظر سنت‌های مختلف بلاغی، از رویکرد ارسطویی و نوارسطویی تا نظریه‌های معاصر تحلیل کرد، افزود: اگر بخواهیم با ادبیات تحلیل گفتمان به این سخنرانی نگاه کنیم، باید ابتدا دال مرکزی و مخاطب اصلی آن را شناسایی کنیم. به نظر می‌رسد مخاطب اصلی این سخنرانی ایرانیان نیستند، بلکه اروپاییان و به‌طور کلی تمدن غرب هستند.
حجت الاسلام اسلامی‌تنها با اشاره به مفهوم محوری «توموس» در این سخنرانی تصریح کرد: روبیو این مفهوم را که ریشه در انسان‌شناسی و اندیشه یونان باستان دارد، از سطح انسان‌شناختی به سطح تمدن‌شناختی ارتقا می‌دهد و با استفاده از آن، تمدن اروپایی و آمریکای شمالی را به بازآرایی هویت خود فرا می‌خواند.
وی ادامه داد: در صورت‌بندی روبیو، تمدن غربی با دو مسیر افول یا تجدید حیات مواجه است و بازگشت به شکوه گذشته، از طریق فعال‌شدن توموس امکان‌پذیر خواهد بود، نه صرفاً با تکیه بر لوگوس.
این استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با تبیین تفاوت دو مفهوم توموس و لوگوس خاطرنشان کرد: لوگوس از مفاهیم مرکزی تمدن یونانی است و جلوه‌های مختلف تمدن غرب، از جمله فناوری دیجیتال و هوش مصنوعی، در امتداد ظرفیت‌های آن قابل تحلیل است؛ اما روبیو معتقد است لوگوس به‌تنهایی توان احیای شکوه تمدنی غرب را ندارد و برای این منظور باید به توموس بازگشت.
وی با اشاره به معنای توموس در سنت یونانی گفت: این مفهوم به نوعی نیروی درونی، شور، حرارت و نیروی حیات اشاره دارد. روبیو نیز با استفاده از تعابیری همچون آتش، شعله‌ورشدن، قدرت، شجاعت و غرور، توموس را به‌عنوان نیروی محرکه تمدن‌های بزرگ معرفی می‌کند و معتقد است تمدنی که خواهان پویایی و شکوه است، باید این نیروی درونی را فعال کند.
حجت الاسلام اسلامی‌تنها با اشاره به تصویر روبیو از وضعیت کنونی غرب اظهار داشت: در این سخنرانی، غرب معاصر تمدنی معرفی می‌شود که توموس خود را از دست داده است؛ تمدنی که به دلیل تجربه‌هایی همچون هیتلر و فاشیسم، نسبت به ملی‌گرایی دچار بدبینی شده، مرزهای خود را گشوده و بخشی از ظرفیت‌های صنعتی و حاکمیتی خود را به بیرون از مرزهایش واگذار کرده است.
وی افزود: روبیو برای بازگشت شکوه تمدن غرب، بر ضرورت احیای توموس تأکید می‌کند؛ مفهومی که در صورت‌بندی او بیشتر با قدرت، حرارت و شور تمدنی پیوند دارد.
ارجاع به یونان باستان و بازسازی هویت غربی
این استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) انتخاب مکان و زمان سخنرانی را نیز از منظر بلاغت معنادار دانست و بیان کرد: در تحلیل بلاغی، دو مفهوم «توپوس» به معنای مکان و «کایروس» به معنای زمان مناسب و موقعیت زمانی اهمیت دارند. سخنرانی روبیو در هفتم اکتبر و در شهر آتن، در مکانی به نام پنوکس ایراد شد؛ مکانی که در آتن باستان محل گردهمایی و تصمیم‌گیری سیاسی و ایراد خطابه‌های عمومی بود.
وی خاطرنشان کرد: این سخنرانی در آگورا ایراد نشد، بلکه در پنوکس انجام شد؛ مکانی که با خطابه سیاسی و اعلام موضع و تصمیم پیوند دارد. روبیو با این انتخاب، نوعی پیوند تاریخی میان آتن باستان و واشنگتن برقرار می‌کند و تلاش دارد سیاست امروز آمریکا را در امتداد میراث کلاسیک یونان صورت‌بندی کند.
حجت الاسلام اسلامی‌تنها با اشاره به ارجاعات روبیو به شخصیت‌های تاریخی یونان باستان گفت: اشاره به سقراط و آشیل در این سخنرانی قابل‌تأمل است. سقراط را می‌توان از منظر حقیقت‌جویی و فضیلت فلسفی تحلیل کرد؛ انسانی که برای حقیقت حاضر نشد عقب‌نشینی کند و در نهایت جان خود را از دست داد، هرچند خود آتنی‌ها او را محکوم کردند.
وی افزود: بااین‌حال، به نظر می‌رسد تمرکز اصلی روبیو بر شخصیت آشیل است. برداشت من این است که او می‌خواهد ترامپ را به‌عنوان آشیل معاصر و قهرمان جدید تمدن غرب معرفی کند؛ شخصیتی که در این صورت‌بندی، گویی نقطه آسیب‌پذیری ندارد و می‌تواند در برابر ضربه‌ها ایستادگی کند.
این استاد دانشگاه در ادامه با طرح نقدی فلسفی به صورت‌بندی روبیو از توموس گفت: اگر در اندیشه افلاطون از توموس سخن گفته می‌شود، این مفهوم در پیوند با لوگوس و عقل قرار دارد. در این نگاه، عقل باید مسیر حرکت و جهت‌گیری نیروی درونی انسان را تعیین کند؛ بنابراین، جداکردن توموس از لوگوس و برجسته‌کردن آن به‌عنوان نیرویی مستقل، با صورت‌بندی افلاطونی سازگار نیست.
وی با اشاره به نقاشی مشهور «مکتب آتن» اثر رافائل اظهار داشت: در این اثر، اندیشمندان و فیلسوفان تأثیرگذار در شکل‌گیری تمدن غرب به تصویر کشیده شده‌اند و افلاطون و ارسطو در کانون آن قرار دارند. این دو متفکر نماینده دو جریان مهم ایده‌آلیسم و رئالیسم در فلسفه غرب هستند که تأثیر اندیشه آن‌ها تا دوره معاصر نیز ادامه یافته است.
هم‌جوهری و همانندسازی؛ راهبرد بلاغی روبیو برای همراه‌سازی مخاطب
حجت الاسلام اسلامی‌تنها در بخش دیگری از تحلیل خود، با اشاره به تفاوت بلاغت کلاسیک و معاصر بیان کرد: در بلاغت کلاسیک، به‌ویژه در سنت ارسطویی، مسئله اصلی اقناع است و ارسطو با معرفی ابزارهایی همچون لوگوس، اتوس و پاتوس، شیوه‌های مختلف اقناع مخاطب را تبیین می‌کند؛ اما در برخی رویکردهای معاصر، مسئله اصلی صرفاً اقناع نیست، بلکه فرایند شناسایی و همانندسازی یا هم‌جوهری اهمیت پیدا می‌کند.
وی افزود: سخنرانی روبیو نیز از همین مسیر حرکت می‌کند. او با ارجاعات مکرر به زمینه‌های مشترک تاریخی، فرهنگی و تمدنی غرب، تلاش می‌کند میان خود و مخاطبانش احساس تعلق و هویت مشترک ایجاد کند.
این استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) به برخی نمونه‌های این رویکرد اشاره کرد و گفت: روبیو در بخشی از سخنرانی به اصالت اسپانیایی خود و تعلقش به تمدن لاتین اشاره می‌کند. همچنین با یادآوری ریشه یونانی نام شهر فیلادلفیا و تأثیر میراث یونان بر ساختار سیاسی آمریکا، تلاش می‌کند پیوند تاریخی و تمدنی میان آمریکا و یونان باستان را برجسته کند.
وی ادامه داد: روبیو حتی به تأثیر پلوتارک، زندگینامه‌نگار یونانی، بر بنیان‌گذاران آمریکا اشاره می‌کند تا نشان دهد که اندیشه بنیان‌گذاران این کشور بیش از آنکه صرفاً متأثر از فیلسوفان عصر روشنگری باشد، از میراث کلاسیک و اندیشه یونان باستان تأثیر پذیرفته است. او با این ارجاعات برای خود نوعی اعتبار شخصیتی و تمدنی ایجاد می‌کند و مخاطب را به هویت تاریخی مشترک فرا می‌خواند.
حجت الاسلام اسلامی‌تنها با اشاره به دیگر ابعاد همانندسازی در این سخنرانی اظهار داشت: روبیو غرب معاصر را تمدنی خسته معرفی می‌کند که شور و هیجان کشف‌های بزرگ، عبور از مرزهای دانش و میل به پیشرفت را از دست داده است. ازاین‌رو، بر ضرورت بازگشت به دوران اکتشافات بزرگ، توسعه دانش فضایی و عبور دوباره از مرزهای ناشناخته تأکید می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: یکی دیگر از مسیرهای همراه‌سازی مخاطب، استفاده از روایت فداکاری گذشتگان و فراخوان‌های آیینی است. روبیو با یادآوری فداکاری شخصیت‌هایی همچون سقراط و آشیل و نیز مشارکت جمعی در نبردها، تلاش می‌کند احساس مسئولیت تمدنی و آمادگی برای فداکاری در راه بازسازی شکوه گذشته را در مخاطبان خود تقویت کند.
امامین انقلاب با احیای روحیه خودباوری، زمینه مقاومت و تمدن‌سازی را فراهم کردند
این استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در جمع‌بندی سخنان خود با اشاره به تجربه انقلاب اسلامی گفت: به نظر من، یکی از مهم‌ترین کارهایی که امامین انقلاب در فضای تمدنی خودمان انجام داده‌اند، توجه‌دادن جامعه به همین نیروی درونی و روحیه تمدنی بوده است.
وی با اشاره به جمله معروف امام خمینی(ره) مبنی بر اینکه «ما می‌توانیم»، اظهار داشت: این جمله بیانگر یک روحیه و باور جمعی است. وقتی چنین روحیه‌ای در جامعه شکل بگیرد، امکان حرکت، پیشرفت و ساخت تمدن جدید فراهم می‌شود.
حجت الاسلام اسلامی‌تنها تأکید کرد: جامعه‌ای که از این نیروی درونی برخوردار باشد، نه‌تنها می‌تواند تاب‌آوری داشته باشد، بلکه فراتر از آن، قادر خواهد بود در برابر فشارها مقاومت کند و مسیر خود را ادامه دهد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: سخنرانی روبیو را نباید صرفاً تلاشی برای اقناع مخاطب دانست؛ بلکه او با احیای یک هویت تاریخی مشترک، فعال‌کردن توموس و بازسازی احساس تعلق تمدنی، تلاش می‌کند غرب را به حرکتی تازه و بازآرایی هویت تمدنی خود فرا بخواند.