علامه سید جعفر مرتضی عاملی؛ احیاگر تاریخ‌نگاری اجتهادی شیعه
به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، مراسم بزرگداشت علامه سید جعفر مرتضی عاملی، مورخ، متکلم و محقق برجسته تاریخ اسلام، صبح امروز پنج‌شنبه ۱۴ آبان ۱۴۰۵ در سالن همایش‌های مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) در قم برگزار شد.
در این مراسم، سخنرانان با اشاره به جامعیت علمی و ویژگی‌های اخلاقی علامه عاملی، او را از چهره‌های تأثیرگذار در تاریخ‌نگاری معاصر شیعه دانستند که با تکیه بر روش اجتهادی، نقد منابع و بررسی دقیق اسناد و متون روایی، مسیر تازه‌ای در مطالعه تاریخ اسلام و سیره اهل‌بیت(ع) گشود.
آیت‌الله رمضانی، دبیرکل مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، با تأکید بر جایگاه علمی علامه عاملی، او را از برجسته‌ترین چهره‌های معاصر در بازسازی نقادانه تاریخ و سیره اهل‌بیت(ع) معرفی کرد و گفت: علامه عاملی با برخورداری از مبانی و روش مشخص علمی، در تاریخ‌نگاری اسلامی جریان‌ساز بود.
وی با بیان اینکه پژوهش تاریخی باید بر نقل‌های مستند و منابع معتبر استوار باشد، اظهار کرد: در بررسی تاریخ نمی‌توان به گزارش‌های مشهور و رایج بسنده کرد، بلکه باید اعتبار منابع، اسناد و مضامین روایات را به‌دقت ارزیابی کرد؛ چراکه مطالعه سطحی منابع و پذیرش بدون بررسی گزارش‌ها می‌تواند به برداشت‌های نادرست از حوادث و شخصیت‌های تاریخی منجر شود.
دبیرکل مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) تبحر حدیثی، تسلط بر میراث روایی شیعه و اهل سنت، نقد منابع و پالایش تاریخ اهل‌بیت(ع) از نقل‌های بی‌سند و افسانه‌های رایج را از ویژگی‌های روش علمی علامه عاملی برشمرد و افزود: وی در بررسی گزارش‌های تاریخی، اعتبار منبع و سند را بر شهرت روایت مقدم می‌دانست و با تحلیل درون‌متنی و مقایسه نقل‌های مختلف، نشانه‌های جعل و تحریف را شناسایی می‌کرد.
آیت‌الله رمضانی همچنین با اشاره به تأثیر جریان‌های سیاسی و حاکمیتی در شکل‌گیری برخی گزارش‌های تاریخی، خاطرنشان کرد: بخش قابل توجهی از تاریخ صدر اسلام و دوره‌های اموی و عباسی تحت تأثیر دستگاه‌های تبلیغاتی قدرت‌های حاکم قرار داشته است؛ ازاین‌رو شناخت انگیزه‌های سیاسی و تبلیغاتی در نقل و تدوین تاریخ اهمیت دارد.
وی دفاع از جایگاه اهل‌بیت(ع) را از دیگر ابعاد فعالیت علمی علامه عاملی دانست و تصریح کرد: این دفاع باید با روش اجتهادی و استناد به منابع معتبر صورت گیرد؛ زیرا استفاده از روایت‌های ضعیف و مجهول نه‌تنها کمکی به تبیین جایگاه معصومان(ع) نمی‌کند، بلکه ممکن است زمینه سوءاستفاده مخالفان و شکل‌گیری برداشت‌های نادرست را فراهم سازد.
دبیرکل مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) در ادامه بر ضرورت تفکیک پژوهش تخصصی تاریخی از حوزه خطابه و تبلیغ عمومی تأکید کرد و گفت: هر گزارش تاریخی را نمی‌توان بدون ارزیابی علمی در منبر و عرصه تبلیغ مطرح کرد؛ بنابراین لازم است پژوهش‌های عمیق و اجتهادی در حوزه تاریخ گسترش یابد و از میراث علمی علامه عاملی در مراکز آموزشی و دانشگاهی بهره گرفته شود.
آیت‌الله کعبی نیز در این مراسم با تشریح روش علمی علامه عاملی، تاریخ‌نگاری او را مبتنی بر نقد منابع و بررسی هم‌زمان سند و متن روایات دانست.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با اشاره به اینکه تاریخ‌نگاری صرفاً نقل رخدادها نیست، اظهار کرد: علامه عاملی با گردآوری گزارش‌ها، بررسی اسناد و مضامین و مقایسه آن‌ها با قرائن و شواهد تاریخی، میان روایت تاریخی و حقیقت تاریخی تفکیک می‌کرد و معتقد بود شهرت یک گزارش لزوماً به معنای انطباق آن با واقعیت نیست.
وی توجه به گرایش‌های مؤلفان و شرایط سیاسی و مذهبی زمان تدوین آثار را از ویژگی‌های پژوهشی علامه عاملی برشمرد و افزود: این محقق برجسته علاوه بر بررسی زنجیره راویان، محتوای روایات را نیز با وقایع ثابت، قرائن عقلی و شواهد تاریخی می‌سنجید و زمینه‌های سیاسی و اجتماعی شکل‌گیری یا تحریف گزارش‌ها را مورد توجه قرار می‌داد.
آیت‌الله کعبی کتاب «الصحيح من سيرة النبي الأعظم(ص)» را نمونه‌ای از این رویکرد انتقادی دانست و به جایگاه کتاب «مأساة الزهراء(س)» در پاسخ به برخی شبهات معاصر درباره واقعه شهادت حضرت زهرا(س) اشاره کرد.
عضو مجلس خبرگان رهبری همچنین با اشاره به آثار علامه عاملی درباره زندگی سیاسی ائمه(ع)، سیره امام حسین(ع)، امام علی(ع) و امام جواد(ع)، گفت: پژوهش‌های این عالم فقید تنها به بازخوانی وقایع تاریخی محدود نبود، بلکه موضوعاتی همچون مشروعیت سیاسی، عدالت، حکومت اسلامی، مقاومت و مقابله با انحراف را نیز در بر می‌گرفت.
وی با اشاره به پژوهش‌های علامه عاملی درباره عهد مالک اشتر و ولایت فقیه در روایت عمر بن حنظله، خاطرنشان کرد: او در بررسی مبانی حکومت اسلامی، ابعاد شرعی حکومت، رهبری سیاسی، عدالت و مسئولیت حاکم را مورد توجه قرار می‌داد و مقاومت را نیز فراتر از رویارویی نظامی، دارای ابعاد فرهنگی، اجتماعی و سیاسی می‌دانست.
شیخ معتوق نیز در این آیین با تأکید بر ابعاد اخلاقی و علمی شخصیت علامه عاملی، او را الگویی کم‌نظیر در تواضع، اخلاق و تحقیق توصیف کرد.
وی با اشاره به خاطراتی از شهید سید حسن نصرالله درباره فروتنی علامه عاملی، اظهار کرد: تواضع این عالم برجسته به اندازه‌ای بود که شهید سید حسن نصرالله بارها از ویژگی‌های اخلاقی او یاد می‌کرد و در طول زندگی خود کمتر عالمی را از نظر فروتنی با وی قابل مقایسه می‌دانست.
شیخ معتوق با اشاره به ارتباطات علمی علامه عاملی با علمای حوزه علمیه قم، گفت: وی در کنار علمای بزرگی همچون آیت‌الله سید مهدی روحانی و آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی، مباحثات و ارتباطات علمی گسترده‌ای داشت و ارتباط ویژه‌ای نیز با امام خمینی(ره) برقرار کرده بود.
وی با بیان اینکه بسیاری از علمای مقاومت خود را از شاگردان و فرزندان علمی علامه عاملی می‌دانند، افزود: گستردگی دانش و حافظه تاریخی او به اندازه‌ای بود که مباحث علمی مطرح‌شده در جلسات و گفت‌وگوهایش فراتر از مطالب منتشرشده در آثار مکتوب وی بود.
شیخ معتوق همچنین با اشاره به جایگاه تخصصی علامه عاملی در مطالعات تاریخی، کتاب «الحياة السياسية للإمام الرضا(ع)» را از آثار مهم او دانست و تأکید کرد: حوزه‌های علمیه باید مسیر تحقیقی این عالم را ادامه دهند و از روش علمی و اجتهادی او در مطالعات تاریخ اسلام بهره بگیرند.
شیخ عبدالله دقاق نیز در بخش دیگری از این مراسم، روش پژوهشی علامه عاملی در مطالعه منابع تاریخی و روایی را تشریح کرد و بر ضرورت مراجعه مستقیم به منابع اصیل و متقدم پیش از مطالعه تحلیل‌های معاصران تأکید کرد.
وی با اشاره به اینکه علامه عاملی سه ویژگی علم، تقوا و جهاد در راه خدا را در وجود خود جمع کرده بود، اظهار کرد: این عالم فقید با قدرت تحلیل و روش ویژه خود، عمر خویش را در مسیر تحقیق، تتبع و خدمت به علوم اهل‌بیت(ع) سپری کرد.
شیخ دقاق با بیان توصیه علامه عاملی درباره چگونگی مطالعه سیره گفت: وی معتقد بود پژوهشگران نباید مطالعه سیره را با آثار نویسندگان معاصر آغاز کنند؛ زیرا ممکن است تحلیل‌ها و ترجیحات آنان از همان ابتدا ذهن محقق را تحت تأثیر قرار دهد و امکان بررسی مستقل منابع را کاهش دهد.
وی افزود: علامه عاملی توصیه می‌کرد پژوهشگران در ابتدا به منابع اصلی و متقدم همچون «الإرشاد» شیخ مفید، «إعلام الورى» طبرسی، «مناقب آل أبي طالب» ابن شهرآشوب و «كشف الغمة» اربلی مراجعه کنند و پس از تسلط بر این آثار به سراغ تحلیل‌های معاصران بروند.
شیخ دقاق با اشاره به روش مطالعاتی علامه عاملی در حوزه مهدویت، پنج منبع «كمال الدين وتمام النعمة» شیخ صدوق، رسائل شیخ مفید درباره غیبت، «المقنع» سید مرتضی، «الغیبة» شیخ طوسی و «الغیبة» شیخ نعمانی را از منابعی دانست که پژوهشگر باید پیش از مراجعه به آثار معاصر بر آن‌ها تسلط پیدا کند.
وی این شیوه را در مطالعات فقهی، تاریخی و تفسیری نیز قابل استفاده دانست و خاطرنشان کرد: آشنایی عمیق با متون اصلی، قدرت ارزیابی و مناقشه علمی را افزایش می‌دهد و مانع از آن می‌شود که پژوهشگر پیش از مراجعه به منابع، تحت تأثیر یک تحلیل یا دیدگاه خاص قرار گیرد.
شیخ دقاق در پایان با اشاره به تواضع علامه عاملی، از اهتمام او به بررسی و اصلاح روایت‌های تصویری مربوط به حماسه عاشورا یاد کرد و این اقدام را نشانه توجه ویژه وی به صیانت از صحت تاریخی روایت نهضت حسینی و خدمت به مکتب اهل‌بیت(ع) دانست.
در حاشیه این مراسم نیز از دوره ۱۲ جلدی کتاب «سيرة الإمام الحسن في الحديث والتاريخ»، اثر علامه سید جعفر مرتضی عاملی، رونمایی شد؛ اثری که فرصتی برای بازخوانی بخشی از میراث علمی و پژوهشی این محقق برجسته در حوزه تاریخ و حدیث اهل‌بیت(ع) فراهم می‌کند.