زنان برگزیده: شرحی میان فرهنگی
به گزارش سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، «زنان برگزیده» یکی از غزل‌های دیوان غربی–شرقی گوته است که در آن، شاعر با نگاهی میان فرهنگی و میان دینی، چهار زن از سه سنت مختلف دینی را در کنار هم می‌نشاند و آنان را به‌عنوان نمونه‌های وفاداری، عشق و فداکاری می‌ستاید. این شعر در واقع یک کهن‌الگوی چهارگانه زنانه است که گوته آن را با مقدمه‌ای درباره پاداش وفاداری آغاز می‌کند و با امید خود شاعر به همراهی با این زنان در بهشت به پایان می‌برد.
شعر با یک اصل کلی آغاز می‌شود. زنان در راه عشق و وفا نباید چیزی از کف بدهند، زیرا وفای خالص سزاوار امید به پاداش است. گوته سپس می‌گوید که ما تنها از چهار زن آگاهیم که این وعده در حق آنان تحقق یافته و به بهشت رسیده‌اند. این مقدمه، هم یک وعده الهیاتی است و هم دعوتی به شناخت آن چهار زن که در بیت‌های بعدی معرفی می‌شوند.
نخستین زن، سلیکا (زلیخا) است. گوته او را «خورشید زمین» می‌خواند زنی که در راه عشق، آبرو و مقام خود را از کف داد اما وفادار ماند. نکته کلیدی این بیت واژه «Entsagung ٫ وارستگی» است. سلیکا اکنون در بهشت می‌درخشد و این درخشش، زیورِ وارستگی اوست. یعنی عشق زمینیِ خالص، اگر با گذشت از خواسته‌های نفسانی همراه شود، پلی است به سوی امر متعالی. این بیت بازتاب اندیشه محوری گوته است که عشق زمینی و عشق الهی دو روی یک سکه‌اند.
دومین زن، مریم است، «Allgebenedeite ٫همه‌آفرین‌شده و سراسر برکت شده» که گوته او را به‌عنوان به‌عنوان مادری رنج‌کشیده می‌بیند. او برای بت‌پرستان ، آن شفای والا و رستگاری و نجات را زاد، اما در افسوس و در رنجی تلخ، پسرش را بر صلیب ازدست‌رفته دید. تصویر مریم پای صلیب، یکی از عمیق‌ترین تصاویر رنج بشری است. گوته با همدلی آشکار، مریم را در کنار زلیخا می‌نشاند هر دو زنانی که در راه عشق و وفا رنج کشیدند. یکی در راه دلبری و همسری یوسف و دیگری در راه مادری مسیح و هر دو پاداش بهشتی یافتند. این بیت، همدلی گوته با رنج زنان و تقدیس وفاداری در رنج را نشان می‌دهد.
سومین زن، خدیجه، همسر محمد(ص) است. گوته او را به‌عنوان زنی می‌ستاید که برای پیامبر بهروزی و شکوه بنا کرد. اشاره به اینکه خدیجه ثروتمند بود و تمام دارایی‌اش را در راه رسالت محمد(ص) گذاشت و نخستین حامی مالی و معنوی او بود. واژه «baute ٫ بنا کرد» تصویر سازندگی را می‌رساند. خدیجه بنیان‌گذار بهروزی و شکوه همسرش بود. گوته سپس می‌گوید که او در زمان زندگی، به دو چیز را برای همه سفارش کرد: یک خدا (توحید) و یک یار وفادار (وفاداری به همسر). یعنی خدیجه مومن هم دعوت توحیدی محمد را تقویت کرد و هم وفاداری اش را ثابت نمود. او نماد وفاداری در مقام همسری و حامی رسالت است.
چهارمین و آخرین زن، فاطمه، دختر محمد(ص) است که گوته او را با صفات عالی می‌ستاید: «دختر ریحانه»، «همسر بدون عیب»، «پاک‌ترین روحِ فرشته‌گون در تنِ از عسلِ زرین». ترکیب عسل و طلا، تصویری حسی و شاعرانه از زیبایی ظاهری و باطنی فاطمه است: شیرین چون عسل و درخشان چون طلا. فاطمه در این شعر، اوج سلسله زنان برگزیده است و نمادآگاهی طهارت و کمال. او کهن الگوهای چهارگانه زنان برگزیده را کامل می‌کند و در کنار سه زن دیگر، تصویری کامل از فضیلت زنانه را می‌سازد.
زنان برگزیده: شرحی میان فرهنگی
نکته‌ای که باید در نظر گرفت این است که آسیه (همسر فرعون) که در قرآن به عنوان یکی از زنان برگزیده و اسوه معرفی شده، در این شعر گوته حضور ندارد؛ در چارچوب گوته ای، آسیه از یک سو مانند سلیکا بانویی درباری و ملکه‌ای در دربار فرعون است که به خاطر ایمان به خدا در برابر فرعون می‌ایستد و وارستگی را به اوج می‌رساند. بیان آیکوفیلیک(خانه دوستی) #شهیده‌آسیه در قرآن با تعبیر «پروردگارا، نزد خود خانه‌ای در بهشت برای من بنا کن» تجلی همین وارستگی است. او از سوی دیگر مانند مریم نقشی مادرانه نسبت به موسی دارد؛ آسیه موسی را از نیل نجات می‌دهد و در دربار فرعون پرورش می‌دهد.از منظر نقش «مادرانه»، آسیه و مریم هر دو با سرنوشت دو پیامبر اولوالعزم موسی/عیسی گره خورده‌اند: یکی او را از مرگ نجات و پرورش می‌دهد و دیگری او را به دنیا می‌آورد و رنج می‌برد. ایستادگی در برابر قدرت ستمگر، تحمل شکنجه و شهادت مظلومانه آسیه با ایستادگی در راه حق و تحمل رنجها و شهادت فاطمه نیز فصل مشترک او با برگزیده ترین بانوی گوته، #شهیده‌فاطمه است.
بیت پایانی، حلقه نهایی شعر است. گوته می‌گوید که این چهار زن را در بهشت خواهیم یافت و هر که ستایش زنان را سروده باشد، سزاوار است که در جایگاه‌های جاودان با اینان به شادی گام زند. این سخن، هم وعده بیت اول را تأیید می‌کند و هم خودستاییِ ظریف گوته است. او که این شعر را در ستایش زنان سروده، امیدوار است در بهشت با این چهار زن همراه شود. نکته ظریف این است که گوته با فروتنی شاعرانه، شعر را از یک ستایش ساده فراتر می‌برد و به هم‌سفری عرفانی تبدیل می‌کند. تصویر بهشت به‌عنوان باغی برای گردش و شادی، بازتاب تصویر قرآنی بهشت و تصویر عرفانی گلشن وصال است.
پیام اصلی شعر، وفاداری و عشق خالص است که در هر سنتی به رستگاری می‌رسد. گوته با پیوند دادن چهار زن از سه سنت مختلف یهودی (زلیخا)، مسیحی (مریم) و اسلامی (خدیجه و فاطمه) — افق انسانی–الهیاتی مشترکی می‌سازد که فراتر از مرزهای دینی است. این شعر در واقع بازنمودی از جوهره شاهکار دیوان غربی–شرقی است. گفت‌وگوی شرق و غرب در آینه شعر، و جستجوی حقیقتی مشترک در میان سنت‌های مختلف.گوته نشان می‌دهد که وفاداری، عشق و فداکاری، فضیلت‌هایی جهان‌شمول‌اند که در هر فرهنگی ارجمندند و پاداششان یکی است. رسیدن به بهشت و همراهی با برگزیدگان.