الفاظ و مفاهیم قرآن آسمانی است یا بشری
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، شصتمین شماره پرتو پژوهش، نوشتاری در پاسخ به پرسشهای دینی از سوی معاونت پژوهش مجتمع آموزش عالی فقه قم منتشر شد.
این شماره از پرتو پژوهش به تبیین این سؤال که آیا قرآن کریم با جمیع مفاهیم و الفاظ خود از ناحیه خداوند است، یا الفاظ معمولی و بشری است که از ناحیه پیامبر اکرم(ص) پدیده آمده است، میپردازد و برای پاسخ به آن وحیانی بودن الفاظ قرآن کریم و ادله وحیانی بودن الفاظ قرآن کریم را مورد بررسی قرار میدهد.
در بخشی از این تبیین آمده است: «در ادیان ابراهیمی و الهی، وحی مبنای اعتقادات دینی به شمار میرود؛ در این میان کتب مقدس که عالیترین تجلی وحی شمرده میشوند، از تقدس خاصی برخوردارند. در اسلام نیز با توجه به تقدس قرآن کریم به عنوان آخرین کتاب آسمانی، موضوع وحیانیت الفاظ قرآن از مهمترین مباحثی است که همواره مورد توجه اندیشمندان اسلامی بوده است».
در بخش تبیین وحیانی بودن الفاظ قرآن، سه ادله مورد بررسی قرار گرفته است که در ادله نخست آن میخوانیم: «اگر فرایند وحی را در دایره خدا، جبرئیل و پیامبر ترسیم کنیم؛ بنابراین تبیین، الفاظ قرآن در مرحله نخست و پیش از آنکه به جبرئیل منتقل شود، از سوی خداوند پدید میآید. جبرئیل الفاظ قرآن کریم را از خداوند دریافت میکند و سپس بی کم و کاست به پیامبر انتقال میدهد».
ادله دوم با بیان اینکه الفاظ قرآن از سوی خداوند آفریده میشود، اما نه قبل از انتقال به جبرئیل؛ بلکه همزمان با انتقال، آورده است: «خداوند همزمان با انتقال معانی، الفاظ را در نفس جبرئیل میآفریند؛ به تعبیر دیگر، وحی به جبرئیل با ایجاد الفاظ در نفس جبرئیل صورت میگیرد».
تبیین سوم از وحیانی بودن الفاظ قرآن نیز این است که معانی از سوی خداوند بر جبرئیل القا میشود و جبرئیل آن معانی را در قالب الفاظ، صورت داده و به پیامبر ابلاغ میکند؛ در این تبیین گرچه الفاظ به طور مستقیم ساخته و آفریده خداوند نیست، اما از آنجا که فرشتگان بندگان مطیع خدا هستند و هیچ تخطّی و تخلفی، حتی سهوی و ناخودآگاه از فرمان الهی ندارند، بنابراین تعبیر لفظی و قالببندی معانی از سوی جبرئیل مورد تأیید خداوند است.
در بخش ادله وحیانی بودن الفاظ قرآن کریم، اجماع مسلمانان، ادله نقلی و ادله عقلی مورد بررسی قرار گرفته که در قسمت نخست آن آمده است: «نظریه غیروحیانی بودن الفاظ قرآن در طول تاریخ، نظریهای مهجور و متروک بوده است و از برترین دلایل بر الهی بودن الفاظ قرآن کریم اجماع مسلمانان است».
و اما قسمت ادله نقلی به تصریح قرآن کریم درباره اثبات مدّعی وحیانی بودن لفظ و معنا اشاره میکند و با بیان اینکه در آیات بسیاری، ارسال و نزول قرآن به خدا نسبت داده شده است، میافزاید: «حدود 68 بار از قرآن به کتاب تعبیر شده است که نشان میدهد قرآن به شکل تدوین شده خاص، یعنی لفظ و معنا با هم از سوی خداوند فرستاده شده است».
ادله عقلی نیز اینگونه به مسأله میپردازد: «یکی از ادلهای است که میتواند اثبات کند قرآن کریم، چه در ساختار لفظی و چه محتوا، از پیامبر نیست؛ بلکه از سوی خداوند متعال بر پیامبر نازل شده؛ امّی بودن پیامبر اکرم(ص) است؛ یکی از نکات روشن زندگی پیامبر اکرم(ص) از نظر تاریخی و نقلی آن است که ایشان درس ناخوانده و استاد ندیده بود و با هیچ دفتر، کتاب و نوشتهای آشنایی نداشت».
بخش دیگری از این نوشتار به واژه تحدّی یا هماوردطلبی قرآن کریم اشاره کرده و آورده است: «تحدّی از دیگر دلایل اثبات نبوت و وحیانی بودن الفاظ و مفاهیم قرآن است؛ مضامین بلند، اسلوب بدیع، فصاحت و بلاغت بیمانند آن، نشانه اعجاز الفاظ آن است».
این توضیح ادامه میدهد: «مفاد آیات تحدّی این است که اگر تردید دارید این الفاظ و عبارتها و ترکیب و قالبها از سوی خداوند است، در مقام معارضه و اثبات ادّعای خود، الفاظ و عبارتهای دیگری شبیه همینها بیاورید و همین بزرگترین دلیل است که الفاظ و عبارتها از سوی خداوند متعال فرود آمده، ساخته و پرداخته اندیشه هیچ بشری حتی رسول خدا نیست».
گفتنی است، پرتو پژوهش، نوشتاری در پاسخ به پرسشهای دینی است که هر هفته از سوی واحد پاسخ به سؤالات عقیدتی معاونت پژوهش مجتمع آموزش عالی فقه قم وابسته به جامعةالمصطفی العالمیه منتشر میشود. /920/ن601/ع