معناشناسی شناختی قرآن منتشر شد

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، نگارنده کتاب معناشناسی شناختی قرآن تلاش کرده است تا در این اثر، اصول معناشناختی را برای تفسیر قرآن با توجه به معناشناسی شناختی به دست آورد.

معناشناسی شناختی یکی از انواع مختلف معناشناسی است که می‌توان در تحلیل آیات قرآن، آن را به کار گرفت؛ البته به اعتقاد نگارنده، این نوع معناشناسی، مزایا و قابلیت های فراوانی دارد و از جهات بسیاری بر دیگر انواع معناشناسی ترجیح دارد؛ ولی می‌توان بسیاری از آنها را در یک چارچوب به کار گرفت.

در «معناشناسی شناختی قرآن» به معناشناسی قرآن، رویکردی اتخاذ شده است که از دستاوردهای زبان‌شناسی شناختی کمک می گیرد. اصطلاح (معناشناسی شناختی) امروزه در میان زبان شناسان شناختی، اصطلاحی جا افتاده و رایج است و بر گرایش معناشناختی خاصی دلالت دارد که نتایج زبان شناسی شناختی را در تحلیل معناشناسی زبان های طبیعی به کار می گیرد.

برخی از اصول معنا شناختی که نگارنده به آنها دست یافته است، عبارتند از: اصالت تعابیر قرآنی، که بر طبق آن، تعابیر قرآنی را باید به همان شکل اصلی پذیرفت و آنها را به صورت های دیگری تحویل و تقلیل نداد. اصل تعیین پذیری مفهوم سازی های قرآنی، که بر طبق این اصل، می توان با توجه به سیاق و بافت آیات، مؤلفه ها و ویژگی های تعابیر و مفهوم سازی های نهفته در آن ها را تعیین کرد. اصل مقوله بندی، که بنا به آن، در قرآن نیز سطوح مختلف مقولات مشاهده می شود. درجه و میزان حرکت از مقولات سطح پایه به سمت مقولات سطح بالا (مقوله فرادستی) یا به سمت مقولات سطح پایین (مقولات فرودستی) بر اساس سیاق و هدف آیه تعیین می شود. از این گذشته، به کاربردن یک مقوله به جای مقوله ای دیگر در موردی خاص، نتایج معنایی را به دنبال دارد. اصل شعاعیت معنا (واژه های قرآنی شبکه ای شعاعی را تشکیل می دهند که دارای معنای مرکزی و معانی توسیعی اند). اصل حرکت خیالی: اولا، وقتی چیزی در حرکت خیالی لحاظ می شود، به طور مسلم چیزی در سیاق آیه به عنوان زمینه در نظر گرفته شده است. ثانیا، پنجره های توجه نسبت به مسیر حرکت خیالی به تناسب با سیاق باز می شود. این دو ادعا، در مجموع اصل حرکت خیالی را تشکیل می دهند .اصل تلفیق مفهومی (اختلاف آیات مشابه در تلفقیق مفهومی).

عناوین این کتاب را ده فصل می خوانید که عبارتند از: «زبان شناسی شناختی»، «اصالت تعبیرهای قرآنی»، «مفهوم سازی قرآنی و بافت آیات»، «پیش نمونه ها و مقولات معنایی در قرآن»، «شبکه های شعایی در قرآن»، «حرکت خیالی در ساختار معنایی قرآن»، «فضاهای ذهنی در قرآن»، «نقش تلفیق مفهومی در معنا شناسی قرآن»، «ساختار نیرو ـ پویایی آیات»، «علیت و پنجره های علّی در معناشناسی قرآن».

در بخشی از فصل چهارم این کتاب با عنوان پیش نمونه ها و مقولات معنایی در قرآن آمده است: «گزینش واژه ها در سیاق های گوناگون بر اساس فرایند شناختی خاصی صورت می گیرد. هر واژه ای با مقوله ویژه ای ارتباط دارد و به خاطر اهمیت یافتن یک مقوله در یک سیاق، واژه دال بر آن به کار می رود. به عنوان نمونه، به کاربرد دو مقوله (رقبه) و (عبد) در قرآن دقت کنید:
و ما کان لمؤمن أن یقتل مؤمنا إلا خطأ و من قتل مؤمنا خطأ فتحریر رقبة مؤمنة و دیة مسلمة إلی أهله...
و هیچ مؤمنی را نسزد که مؤمنی را ـ جز به اشتباه ـ بکشد. و هر کسی مؤمنی را به اشتباه کشت، باید بنده مؤمنی را آزاد و به خانواده او خون بها پرداخت کند.

در این آیه، واژه (رقبه ) به کار رفته است که معنای خاصی دارد. از آنجا که رقاب (گردن های) بردگان را با طناب می بستند و آن ها را به دنبال خود می کشیدند، به بردگان (رقبه) گفته می شد. در نتیجه، این واژه از لحاظ وضع لغوی، رنج و محنت های برده ها را به ذهن می آورد. آیه فوق در سیاق آزاد کردن برده ها نازل شده است و در چنین سیاقی باید واژه ای به کار می رفت که با اشاره کردن به رنج ها و محنت های بردگان، مخاطب را از لحاظ عاطفی تحریک کند.
در دیگر سیاق ها به جای (رقبه)، واژه (عبد) به کار رفته است که بار معنایی فوق را ندارد. مانند:
یا أیها الذین آمنو کتب علیکم القصاص فی القتلی الحر بالحر و العبد بالعبد...
ای کسانی که ایمان آورده اید، درباره کشتگان، بر شما [حق] قصاص مقرر شده: آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده...

این آیه به بیان مسئله قصاص می پردازد. بی تردید، در این سیاق باید واژه ای به کار برود که مخاطب را از لحاظ عاطفی تحریک نکند؛ به همین دلیل، واژه (عبد ) به کار رفته است که رنج ها و محنت های بردگان را نشان نمی دهد.»

کتاب معناشناسی شناختی قرآن به قلم حجت الاسلام علیرضا قائمی نیا در سال1390 با شمارگان 2000 نسخه در 704 صفحه با قیمت 11000 تومان به همت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی منتشر شده است./913/ن601/ع