شماره 52 فصلنامه مطالعات بسیج

 به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، پنجاه و دومین شماره فصلنامه «مطالعات بسیج» با هفت مقاله تخصصی منتشر شد.

«درآمدی بر نظریه نهضت های بسیجی بر مبنای پیام کاریزماتیک»، «جایگاه و نقش بسیج در رویکرد امنیت نرم نظام جمهوری اسلامی ایران»، «بررسی نقش پیامک در جنگ نرم؛ با تکید بر ایران»، «مفهوم شناسی و بررسی متغیرهای مؤثر بر پذیرش شبکه های اجتماعی مجازی و نقش سازمان های مردم نهاد در آنها»، «نیازهای فکری فرهنگی دانشجویان بسیجی»، «بررسی میزان ماندگاری اعضا در بسیج و شناسایی رابطه آنها با نوع داوطلبی (خود خواهانه و دگر خواهانه)» و «بررسی مقاومت در پرتو حقوق بین الملل» عنوان مقالات این شماره است.

 درآمدی بر نظریه نهضت های بسیجی بر مبنای پیام کاریزماتیک

 رضا کلهر

چکیده: حرکت های اجتماعی و جهادی در سطح جهان با انگیزه های گوناگون و بر مبنای اصول متفاوتی شکل می گیرند و در نظریه های تبیین گوناگونی تفسیر می شوند. تبیین نظریه های ارائه شده به وسیله اندیشمندان در خصوص این حرکت ها، نشان می دهد که جامعیت لازم در آن ها وجود ندارد؛ زیرا بیش از هر چیز، نگاهی منطقه ای دارند و هیچ کدام در سطح کلان، بیانگر وجوه متفاوت حرکت های اجتماعی نیستند و نمی توانند در سطح جهانی قیام ها و اعتراض های قهر آمیز و غیر قهر آمیز مردمی را توضیح دهند. با چنین رویکردی تبیین نظریات امام خمینی قدس سره در ایجاد انقلاب اسلامی و به وجود آمدن نهضت های آزادی بخش در سطح جهان بر مبنای بسیج مردمی بر اساس پیام های کاریزماتیکی که از اسلام نشأت گرفته است، الگویی را ارائه می کند که ضمن در بر گیرندگی بسیاری از وجوه مندرج در دیگر نظریات، می تواند ارائه کننده شاخص های نوینی باشد که بتوان بر اساس آن ها، نهضت های بسیجی را بر مبنای پیام کاریزماتیک شکل داد. کاریزماتیک بودن پیام هایی چون: عدالت طلبی، ظلم ستیزی، آزادی خواهی حکومت مستضعفان و پیام هایی از این دست، آن چنان جذابیت فراگیر و کارآمدی دارند که می توانند جایگزین بسیار مناسبی برای رهبری کاریزماتیک در جنبش هایی باشند که بر مبنای فطرت انسان ها علیه استیلای سلطه و ظلم شکل می گیرد. این نوشتار به بررسی این نظریه جدید در حوزه تبیین حرکت های اجتماعی پرداخته است.

جایگاه و نقش بسیج در رویکرد امنیت نرم نظام جمهوری اسلامی ایران

مهسا ماه پیشیانیان

چکیده: با اهمیت یافتن تضادهای هویتی و فرهنگی و کاربرد روز افزون جنگ نرم پس از 11 سپتامبر 2001 در منطق امپریالیستی آمریکا در رویارویی با جهان اسلام و جمهوی اسلامی ایران، مفهوم و ساختار قدرت، امنیت، تهدید، جنگ و دفاع نیز تحولی بنیادی یافته است. در چنین فضایی، تهدید های امنیتی به اندازه ای در تمام سطوح پیشروی کرده که زیر ساخت های نرم افزاری مدیریت امنیت ملی را به چالش کشیده، امکان مدیریت تهدید را تا حد قابل توجهی کاهش می دهد. لذا موفقیت در عرصه مقابله با تهدیدهای نرم، نیازمند راهبرد دفاع همه جانبه است. در دفاع همه جانبه، هماهنگی بین حوزه های سیاست گذاری، اجرایی و برخوردی، بر اساس یک راهبرد مشخص، اصلی و کلیدی است که حوزه های قدرت نرم و سخت را به هم پیوند زده، ترکیب مناسبی را در قالب یک مدیریت هوشمند به وجود می آورد.

این ترکیب ضمن افزایش ظرفیت ها و توامندی ها، امکان اشراف بر فرایند تولید امنیت نرم را تقویت می کند. در واقع؛ امروزه مؤثر ترین راهکار برای مقابله با تهدید های نرم دشمنان انقلاب اسلامی ایران، راهبرد دفاع همه جانبه است.

این مقاله با استفاده از چارچوب نظری امنیت نرم و راهبرد دفاع همه جانبه سیاسی، به این سؤال پاسخ داده است که بسیج چه نقشی در تقویت پایه های امنیت نرم و دفاع همه جانبه از جمهوری اسلامی ایران دارد؟ فرضیه مقاله این است که بسیج با دارا بودن کارکردهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در جامعه، به عنوان یکی از منابع بسیار مهم تولید سرمایه اجتماعی و انسجام سیاسی، در تولید امنیت نرم نظام و موفقیت راهبرد دفاع همه جانبه از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است.

بررسی نقش پیامک در جنگ نرم؛ با تأکید بر ایران

علی باقری دولت آباد

مجید رضاییان جویباری

چکیده: جنگ نرم، مجموعه اقدامات تعمدی و برنامه ریزی شده است که موجب دگرگونی در هویت فرهنگی، ارزش ها و نگرش های پایه و بنیادین و القای ناکارآمدی الگوی سیاسی مورد قبول مردم در یک نظام سیاسی می شود. دولت ها در استفاده از جنگ نرم بر ضد دشمنان خود به ابزارهای گوناگون متوسل می شوند که از میان آن ها، رسانه مهم ترین نقش را بر فرایند تصمیم گیری و الگوهای رفتاری و در نهایت، سلسله هویت های فرهنگی ـ اجتماعی ایفا می کند. یکی از رسانه های نوین که استفاده از آن اخیرا در جنگ نرم مورد اقبال قرار گرفته، تلفن همراه و قابلیت پیام رسانی متنی آن، یعنی پیامک است. این پژوهش، جنگ نرم و نقش پیامک را به عنوان یک رسانه فراگیر و اجتماعی در آن، برای تغییر هویت اجتماعی و رفتار ملی در جمهوری اسلامی ایران مورد توجه قرار داده و تشریح می کند که چگونه این رسانه به ایفای نقش در عرصه سیاسی ایران پرداخته است. روش تحقیق، تحلیلی ـ تبیینی با تکیه بر مدارک و اسناد کتابخانه ای است. طبق یافته های تحقیق، اولا پیامک توانایی ایفای نقش فعال در حوادث سیاسی و اجرای اهداف جنگ نرم را به عنوان یکی از ابزارهای رسانه داراست و ثانیا، علاوه بر دلایل مطرح و رایج در مورد اجرای جنگ نرم و تهاجم فرهنگی علیه جمهوری اسلامی ایران، شکل گیری عدم تعلق به نظام اجتماعی در هویت جامعه ایرانی اسلامی و اجرای سیاست مخاطب پنداری در فضای داخلی کشور، بسترها و زمینه های ایفای نقش پیامک را به عنوان یکی از ابزارهای جنگ نرم علیه کشورمان فراهم کرده است.

مفهوم شناسی و بررسی متغیرهای مؤثر بر پذیرش شبکه های اجتماعی مجازی و نقش سازمان های مردم نهاد بر آن ها

محمود جعفر پور

چکیده: در عصر حاضر، ارتباطات عاملی بسیار قوی و محرکی برای پیشبرد اهداف سازمان ها، گروه ها، احزاب و جوامع است. یکی از ابزارهایی که می تواند این ارتباطات را به شکلی مؤثر توسعه دهد، شبکه های اجتماعی است که همگام با توسعه شبکه جهانی اینترنت، در قالب شکبه های اجتماعی مجازی ظهور و بروز یافته است. بر این اساس در این مقاله به مفهوم شناسی شبکه های اجتماعی مجازی و مراحل مختلف شکل گیری آن پرداخته شد. شبکه های اجتماعی مجازی عمومی و تخصصی، دو گونه رایج از این شبکه ها هستند که مصادیقی از هر یک، همراه با تعداد کاربران جذب شده، بررسی شده است. همچنین، مراحل هفتگانه شکل گیری شبکه های اجتماعی مجازی و متغیرهای مؤثر بر پذیرش فناوری اطلاعات از سوی کاربران، بررسی و با بهره گیری از نظریه سلسه مراتب نیازهای مازلو، شش عامل (1) ارضای نیاز به تعلق گروهی، (2) کسب هویت مجازی، (3) انتظار تلاش، (4) هنجاز ذهنی (نفوذ اجتماعی) و (6) شرایط تسهیل گر، به عنوان دلایل گرایش افراد به عضویت در شبکه های اجتماعی مجازی شناسایی شد. همچنین، نقش سازمان های مردم نهاد در شبکه های اجتماعی مجازی مطالعه شد و ویژگی هایی چون: غیر دولتی ،غیر انتفاعی، مستقل و خود جوش بودن و به ویژه تأمین نیازهای طبیعی، مورد تأکید قرار گرفت. نتیجه این که: موفقیت شبکه های اجتماعی و سازمان های مردم نهاد طراحی کننده آن ها، در کمک به کار برای تأمین و ارضای صحیح نیازهایشان است.

نیازهای فکری فرهنگی دانشجویان بسیجی

علی محمد رضایی

نور محمد رضایی

چکیده: این مقاله حاصل تحقیقی است که به منظور شناسایی نیازهای فکری و فرهنگی دانشجویان بسیجی و همچنین بررسی تفاوت نیازهای آنان با توجه به متغیرهای سن، جنس، تحصیلات و ... اجرا شد. با توجه به تعاریف و برداشت های متفاوت از نیاز، شامل فاصله بین وضع موجود و مطلوب، خواست یا ترجیح، نقصان یا کمبود، هر سه نوع تعریف، مد نظر قرار گرفت. بر این اساس و به منظور نیل به اهداف تحقیق، ابتدا با مطالعه مبانی نظری تحقیق، رهنمودهای مقام معظم رهبری و پژوهش های گذشته در خصوص نیازهای فکری و فرهنگی دانشجویان و ضمن مصاحبه با مسؤولان بسیجی، استادان دانشگاه و روحانیان، ابزار پژوهش طراحی و در بین نمونه آماری مورد مطالعه اجرا شد. ساختار عاملی پرسش نامه با استفاده از چرخش متعامد و با روش مؤلفه های اصلی، مورد تأیید قرار گرفت. بررسی همسانی درونی پرسشنامه با استفاده از ضریب آلفای کرانباخ نشان داد همه ضرایب پایایی، مطلوب و رضایت بخش اند. نتایج تحقیق نشان داد که نیازهای دانشجویان عبارتند از: نیازهای فکری، نیازهای عام فرهنگی (هنری و ادبی، ورزشی و تفریحی، سیاسی، اجتماعی، صنفی و دینی و مذهبی) و نیازهای خاص فرهنگی که وزن و اهمیت شاخص های مربوط به هر کدام از آن ها در مقاله آمده است. با توجه به عدم انطباق وضعیت موجود و مورد انتظار نیازها با همدیگر، پیشنهاد می شود برنامه ریزی مناسبی برای کاهش شکاف بین وضعیت موجود و مورد انتظار تدارک دیده شود.

بررسی میزان ماندگاری اعضا در بسیج و شناسایی رابطه آن بانوع داوطلبی (خود خواهانه و دگر خواهانه)

علی اکبر ارجمندنیا

کیوان کاکابرایی

مائده مقیمیان شیاده

چکیده: این تحقیق بر روی 1857 عضو بسیجی از هشت استان کشور و در قشرهای مختلف اجرا شد. روش نمونه گیری از نوع خوشه ای ـ چند مرحله ای و تصادفی منظم بود. در این پژوهش توصیفی، برای بررسی متغیرهای مورد نظر، پرسش نامه ای بر اساس نتایج به دست آمده از مصاحبه با افراد باتجربه و خبره و با مطالعه منابع و متون موجود تنظیم شد و مورد بررسی مقدماتی (پایلوت) قرار گرفت. نتایج نشان داد که ضریب همسانی درونی ابزار برابر با 739/0 است. داده های به دست آمده با روش های آماری مختلفی چون ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون، گام به گام مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد که میزان ماندگاری و تداوم عضویت در افراد مورد بررسی، بالاست. برای بررسی عوامل مرتبط با ماندگاری اعضا و تداوم عضویت، از تحلیل رگرسیون استفاده شد. متغیرهای مختلفی در این تحلیل وارد شدند که از آن میان می توان به جنس، سن، میزان تحصیلات، شغل، سابقه عضویت در بسیج و رده سازمانی در بسیج اشاره کرد. نتایج تحلیل نشان داد که رابطه نوع داوطلبی، رده سازمانی در بسیج و سابقه عضویت در بسیج با نمره به دست آمده در زمینه نگرش نسبت به ماندگاری اعضا، مثبت و معنی دار است؛ خواهران بسیجی، عضویت متداوم تری نسبت به برادران دارند. سایر نتایج و استنباط های کابردی در مقاله آمده است.

بررسی مقاومت در پرتو حقوق بین الملل

ابوالفضل گندمکار

چکیده: تعریف مقاومت و به عبارتی مبارزات آزادی بخش، در حقوق بین الملل عمومی مشمول جامعیت کافی نیست. در واقع، این اصطلاح در تقابل با تروریسم، در هر محفل بین المللی ذی ربط تفرقه انداز بوده، باعث عدم ارائه تعریفی واحد از این اصطلاح شده است. گر چه در اسناد حقوقی مهمی به این مقوله اشاره شده است؛ ولی با وجود این، هنوز در نظر برخی از دولت ها از مشروعیت برخوردار نیست. این نوشتار، ضمن بررسی مشروعیت مقوله مذکور از منظر حقوق بین الملل، به بیان حق مبارزه مسلحانه نهضت های مقاومت برای اعمال حق تعیین سرنوشت پرداخته، تمایز آن را با جدایی طلبی که اعمالی تروریستی معرفی می شوند، تبیین و عوامل خلط این دو را بررسی کرده است.

گفتنی است پنجاه و دومین شماره فصلنامه مطالعات بسیج به مدیر مسؤولی ابراهیم نجفی به تازگی در 250 صفحه با شمارگان 4200 نسخه و به قیمت 3000 تومان، از سوی پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج منتشر شده است./969/ن601/ق