نگاهی به شماره 48 فصلنامه تاریخ اسلام
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، چهل و هشتمین شماره فصلنامه تاریخ اسلام با هفت مقاله تاریخی از سوی دانشگاه باقر العلوم علیه السلام منتشر شده است.
در این شماره می خوانید: «جریان شناسی کلامی سیاسی عصر امامت امام رضا علیه السلام (183 -203 ق)»، «زمینه های شکل گیری اندیشه های احمد بن حنبل»، «بررسی انتقادی دیدگاه ویلیام مونتگمری وات درباره شیعه در دوره بنی امیه»، «سرانجام تاریخ و غایت انسان از دیدگاه اسماعیلیه با تأکید بر دعوت قدیم»، «قیام های مسلمانان چین در عصر دودمان چینگ»، «بررسی گفتمان (سلطه) در نامه زیادۀ الله سوم اغلبی علیه ابو عبدالله شیعی»، «بررسی روابط سیاسی ـ نظامی صلاح الدین ایوبی و قلیچ ارسلان دوم».
جریان شناسی کلامی سیاسی عصر امامت امام رضا علیه السلام (183 -203 ق)
امان الله شفایی
چکیده: در پژوهشی با عنوان (جریان شناسی کلامی ـ سیاسی) باید جریان هایی شناسایی شوند که هم ، پشتوانه کلامی و هم، کنش سیاسی داشته و چشم به قدرت دوخته باشند. هر دوره ای را که برای تاریخ اسلام فرض بگیریم، می توان جریان کلامی ـ سیاسی را در آن دوره رصد نمود. شناخت این جریان ها از آن رو که فضایی از شرایط سیاسی آن دوره را ترسیم می کنند، بسیار موجه است. تمرکز این نوشتار، بر مقطعی از تاریخ اسلام است که در آن به مدت بیست سال، امام رضا علیه السلام هدایت معنوی و سیاسی جریان موسوم به شیعیان اثناعشری را بر عهده داشتند. در حقیقت، بررسی کنش های سیاسی این جریان در کنار سایر جریان های آن روزگار که مهم ترین آن ها عبارت اند از: (جریان عباسی)، (جریان های علوی)، (جریان های نژاد پرستانه) و (جریان خوارج)، فضای بازتری را در شناخت خاستگاه، بسترها، رویکردها و کنش های سیاسی هر یک از جریان های موجود می گشاید. این نوشتار خاستگاه، مبانی کلامی و عمل کرد سیاسی جریان های کلامی ـ سیاسی دوران امامت امام رضا علیه السلام (183-203 ق) را بررسی و تحلیل می نماید.
زمینه های شکل گیری اندیشه های احمد بن حنبل
زهرا روح الهی امیری
چکیده: اندیشه ها در بستر مسائل سیاسی و اجتماعی شکل می گیرند. سده های نخستین اسلامی و مشکلات سیاسی فراوان آن ها زمینه ساز پیدایش اندیشه هایی بود که با دغدغه حفظ سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در عرصه های مختلف سیاسی و فرهنگی جلوه گر شد. احمد بن حنبل (241 ق) را می توان یکی از صاحبان چنین اندیشه ای در آن دوران شمرد. در این مقاله سعی خواهد شد تا با روش درک منطق درونی نظریه احمد بن حنبل درباره حاکمیت جائر بررسی شود. بر اساس روند پیشنهادی اسپریگنز، ابتدا اوضاع سیاسی ـ اجتماعی و بحران های قرون دوم و سوم هجری مورد بررسی قرار می گیرد و در ادامه علل اصلی بحران ها و تأثیرات آن ها در ایجاد اندیشه های احمد در قالب مؤلفه هایی چون درگیری های سیاسی، مناقشه های فکری، جهت دهی خاص به روایت ها و احادیث، مناقشه های کلامی و سر انجام اقتداری شدن فقه سیاسی دنبال می شود. مهم ترین نتیجه این عومل، بروز اندیشه ای برای حفظ حاکمیت جائر و حمایت از قدرت های سیاسی بوده است.
بررسی انتقادی دیدگاه ویلیام مونتگمری وات درباره شیعه در دوره بنی امیه
ترجمه و نقد: سید قاسم رزاقی موسوی
چکیده: مونتگمری وات (2006 م) خاورشناس برجسته اسکاتلندی در مقاله ای با عنوان (شیعه در دوره بنی امیه) با نگاهی جامعه شناختی به بررسی وضعیت شیعیان در این دوره پرداخته است. وی با اشاره به اشتراکات سیاسی و اختلافات اعتقادی شیعیان و خوارج، ریشه اختلاف ها و مغایرت میان شیعیان (که هسته اصلی آنان از قبایل جنوبی یمن بودند) با خوارج (که از قبایل شمالی بودند) را خاستگاه قومی افراد حاضر در قیام ها و تحرکات می داند. هم چنین وات با اشاره به موفقیت نظامی قیام مختار، دستاورد مهم این قیام را جلب حمایت موالی و ظهور این دسته به عنوان حامیان شیعه می داند. ادعای مختار مبنی بر مأموریت از طرف محمد حنفیه که بعدها موجب پیدایش فرقه کیسانیه شد و همچنین امتزاج فرهنگی میان برخی اعراب حامی مختار، اعراب و مسیحیان ساکن بین النهرین و موالی که ریشه غیر عربی داشتند نیز از نکات قابل توجه در مقاله وات به شمار می رود. وی در پایان با اشاره به قیام ناموفق عبدالله بن معاویه، عامل اصلی موفقیت عباسیان را شعار جلب رضایت خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و گردآوردن شیعیان در اطراف خود بیان می کند. غفلت یا کم توجهی به عوامل درون دینی فعالیت شیعیان و منحصر دانستن علل در عوامل اجتماعی و بیرونی از جمله عواملی است که تحلیل های خاور شناسان را با کاستی هایی همراه می کند. این نوشتار کوشیده است ضمن ترجمه مقاله وات کاستی های آن را هم در معرض دید قرار دهد.
سرانجام تاریخ و غایت انسان از دیدگاه اسماعیلیه با تأکید بر دعوت قدیم
زهره باقریان
چکیده: فلسفه تاریخ گرچه معرفتی نسبتا نو ظهور است، اما موضوع و مسائل آن از دیرباز مورد توجه فیلسوفان و اندیشمندان قرار داشته است. در این میان فلسفه نظری تاریخ نسبت به فلسفه علم تاریخ قدمتی بیشتر دارد و اغلب ادیان، مذاهب و مکاتب دیدگاه خود را راجع به کلیت تاریخ بشری به طرق گوناگون بیان داشته اند. یکی از فرقه های اسلامی که تفکرات فلسفی آن قوت بیشتری دارد اسماعیلیان است. تفکرات فلسفی اسماعیلیان در یک تقسیم بندی کلی به دو دوره دعوت قدیم و جدید تقسیم می شود. در نگرش فلسفی اسماعیلیان، بخش اعظم تاریخ در گذشته پیموده شده و تنها یک منزلگاه تا آینده باقی است و تاریخ از دایره قوم و طبقه خارج گشته و در نگرشی کلی تمام پیروان ادیان الهی را در بر می گیرد. این مقاله با هدف بررسی تنها منزلگاه باقی مانده اسماعیلیان و فلسفه انتظار اسماعیلیه، به تحلیل و تبیین غایت تاریخ و انسان از دیدگاه اسماعیلیه پرداخته است تا مهم ترین سؤال فلسفه نظری تاریخ را از نگرش این مکتب باز کاوی کند. نتیجه مدعای این تحقیق آن است که در این مکتب غایت تاریخ با آرمان تاریخ دو مقوله جدا از هم اند، ولی کاملا وابسته و مرتبط با هم به وقوع خواهند پیوست.
قیام های مسلمانان چین در عصر دودمان چینگ
سید جلال امام
چکیده: دودمان چینگ پس از تسلط بر کشور پهناور چین برای کنترل مناطق مرزی شمال غرب، محدودیت هایی اعمال کرد، که نارضایتی مردم از جمله مسلمانان را به همراه داشت و سبب شد در همان سال های نخست، قیامی علیه ایشان رخ دهد. همچنین در دهه هفتاد سده هجدهم میلادی مشکلات اجتماعی جامعه مسلمانان و رقابت میان طریقت های صوفیان به قیام علیه حکومت انجامید. پس از آن در دهه های شصت، هفتاد و هشتاد سده نوزدهم میلادی، مناطق مسلمان نشین شمال غرب و جنوب غرب مانند سایر نقاط کشور علیه حکومت فاسد چینگ قیام کردند که تمامی قیام ها از سوی حکومت چینگ سرکوب شد. این مقاله بر آن است با تکیه بر چند منبع برگزیده چینی، ضمن مروری بر این قیام ها به تحلیل و بررسی زمینه های پیدایش و پیامدهای آن ها بپردازد.
بررسی گفتمان (سلطه) در نامه زیادۀ الله سوم اغلبی علیه ابو عبدالله شیعی
حیات مرادی
چکیده: ضعف سلطه سیاسی اغالبه در افریقیه با تبلیغات داعی اسماعیلی، ابوعبدالله شیعی، دو چندان شد؛ زیرا به سبب بی کفایتی آخرین امرای اغلبی و بر اثر شدت گرفتن اختلاف های خانوادگی اغالبه، قدرت آنان در افریقیه تضعیف شده بود و با نفوذ عقاید اسماعیلی در میان بربرهای کتامه، نیروی سیاسی و نظامی آنان تحلیل رفت. زیادۀ الله سوم (290-296 ه ق)، آخرین امیر اغلبی برای تجدید قدرت سیاسی اغالبه، به تبلیغاتی علیه داعی اسماعیلی پرداخت و در نامه ای به مردم افریقیه، عدم مشروعیت داعی را بیان کرد. این نوشتار با بررسی گفتمان آخرین امیر اغلبی، دیدگاه های سیاسی ـ مذهبی وی را تبیین می کند.
بررسی روابط سیاسی ـ نظامی صلاح الدین ایوبی و قلیچ ارسلان دوم
سید ابوالقاسم فروزانی
مهدی محمدی قناتغستانی
چکیده: سلاجقه روم به سبب موقعیت اقتصادی و راهبردی ممتاز منطقه شام، به این سرزمین طمع داشتند، اما وجود حکومت های قوی در منطقه شام، دست آن ها را از این سرزمین کوتاه می کرد. پس از مرگ سلطان نورالدین زنگی، سومین سلطان اتابکان زنگی (541-569 ه ق) هر قسمت از این منطقه به دست یکی از حکومت های کوچک محلی افتاد. در این حال صلاح الدین ایوبی، مؤسس سلسله ایوبیان (564-589 ه ق) برای یک پارچه کردن منطقه، به شام لشکرکشی کرد. از سوی دیگر قلیچ ارسلان دوم، ششمین سلطان سلاجقه روم (551-581 ه ق) با استفاده از خلأ قدرت، اقدام به باز پس گیری مناطقی کرد که نوردالدین از دست او در آورده بود. در این حال، دو قدرت ایوبی و سلاجقه روم بر سر تصرف مناطق دیاربکر، مقابل یک دیگر صف آرایی کردند اما به سبب قدرت نظامی صلاح الدین و اهمیت سلاجقه روم در جنگ های صلیبی، از جنگ با یک دیگر خودداری نموده و به صورت مسالمت آمیز، منطقه مورد درگیری را میان خود قسمت کردند. پس از آن، روابط دو طرف در رابطه با یک دیگر به صورت پیچیده ای به فراخور زمان، بر اساس تفاهم و تخاصم ادامه یافت.
چهل و هشتمین شماره فصلنامه تاریخ اسلام به صاحب امتیازی دانشگاه باقر العلوم علیه السلام و مدیر مسؤولی دکتر شمس الله مریجی در 210 صفحه با قیمت 2100 تومان منتشر شده است./913/پ202/ق