تربیت اخلاقی در مکتب مشاء بررسی شد

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، حجتالاسلام محمد داوودی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در نشست تربیت اخلاقی در مکتب مشاء که در محل برگزاری نشستهای این پژوهشگاه برگزار شد با اشاره به قابلیت تربیت پذیری و تغییر خلقیات در انسان گفت: خُلق همان حالت نفسانی تغییر پذیر است که منشاء رفتارهای اخلاقی میشود.
وی افزود: همه خُلقیات قابل تغییرند ولی برخی آسان و برخی دشوارند و میتوان گفت که اکثر انسانها تربیت پذیرند اما برخی هم از این ویژگی محرومند.
حجتالاسلام داوودی در ادامه به بحث تربیت اخلاقی در مکتب مشاء پرداخت و افزود: برای بررسی بحث تربیت اخلاقی از دیدگاه مشاء لازم است که ابتدا به واژه شناسی بپردازیم، منظور از واژه شناسی در اینجا مفهوم شناسی نیست بلکه منظور این است که ببینیم بزرگان مشاء برای تربیت اخلاقی از چه واژه ای استفاده میکردند.
وی اظهار داشت: واژه شناسی کلام مشاء در واقع در حکم کلیدی است که با آن وارد آثار آنها شده و مباحثی که در باب تربیت اخلاقی مطرح کردند را از مباحثشان استخراج کنیم.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه گفت: در بررسی آثار مشائیون به این نتیجه رسیدیم که فلاسفه مشاء برای دلالت بر تربیت عموم و تربیت اخلاقی به صورت خاص از واژه تادیب استفاده میکردند، فارابی در التنبیه بند 44 با اشاره به این مطلب چنین میگوید: «تحصیلُها بطریقٍ اولَیَین بتعلیمٍ و تأدیب»یعنی تحصیل خُلق به دو روش تعلیم و تأدیب امکان پذیر است
وی اضافه کرد: فارابی با آوردن تعریف برای تعلیم و تادیب تفاوت آنها را با یکدیگر نشان میدهد، وقتی میگوید «التعلیم هو ایجاد الفضایل النظریه فی الأُمم و المُدن و التأدیب هو ایجاد الفضائل الخُلقیه و صناعات العملیه فی الأُمم» یعنی تعلیم را فضایل نظری و تأدیب را راه و روش ایجاد فضایل اخلاقی و مهارتهای حرفه ای که امروزه از آن به تربیت حرفه ای یاد میشود، میداند.
وی تصریح کرد: فلاسفه مشاء برای تربیت اخلاقی واژگان خاصی دارند که باید به این واژگان توجه داشته باشیم، فارابی در تحصیل السعاده تعلیم را اینطور معنا کرده است «هر نوع فعالیت به قصد ایجاد معرفت جدید یا ایجاد تربیت نظری».
حجت الاسلام داوودی خاطر نشان کرد: فارابی بر جدید بودن در این تعریف تأکید دارد و میگوید اگر شما کاری کنید که معرفتی برای شخص به وجود بیاید اما این معرفت قبلاً بوده این دیگر تعلیم نیست بلکه تذکر و یادآوری است.
وی اضافه کرد: در تحصیل السعاده فارابی معنای تأدیب را هر نوع فعالیت به قصد ایجاد ملکه انجام یک فعل یا ایجاد فضیلت اخلاقی و صناعی میداند،این تعریفی است که در التنبیه یا در المنطقیات ذکر کرده است که تعریفی دقیق و عام است و شامل انواع تربیت میشود، باید توجه داشت که مرز تعلیم و تربیت در آثار مشاء از هم جدا است.
وی همچنین فضایل نظری، فکری، اخلاقی و صناعی را چهار تقسیم برای فضیلت در آثار فارابی دانست و افزود: فضائل نظری و فکری دربرگیرنده تعلیم و فضایل اخلاقی و صِناعی تربیت و تأدیب را شامل میشود، البته باید گفت که فضیلت فکری فقط در آثار فارابی آمده است.
چهار دسته انسان از نظر روانشناسی فارابی
دکتر داوودی به تقسیم بندی انسانها از نظر فارابی اشاره کرد و گفت: انسان در کلام فارابی در یکی از گروههای «احرار بالاستیهال» که هم خوب تشخیص میدهند و هم خوب عمل میکنند، «بهایم انسانی» که از تشخیص و عمل محرومند و در واقع حیوانند، «عبد بالطبع»کسانی که قدرت تشخیص اخلاقی دارند ولی توانایی عمل ندارند و گروه چهارم که اگر از احرار پیروی کنند به آنها ملحق میشوند، دستهبندی میشوند.
وی ادامه داد: به جز بهایم انسانی بقیه تربیت پذیرند لکن احرار نیازی به تربیت پذیری ندارند چرا که خودشان مربیاند؛ ازاینرو گروه سوم و چهارم اگر قائل بر این باشیم که اکتسابی است نقد وارد است.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در ادامه اهداف تربیت اخلاقی در فارابی و ابن سینا و در کل مکتب مشاء را بیان کرد و گفت: فارابی هدف غائی را رسیدن به سعادت میداند و هدف واسطی را پرورش خلق فاضل در رأس و پس از آن پرورش فضایل اخلاقی به عنوان هدف واسطه پرورش فضایل اخلاقی میداند.
وی افزود: ابن سینا پرورش استیلا و استعلای نفس ناطقه به عنوان هدف غایی(خلق فاضل) و اعتدال و توسط بهکارگیری قوای شهویه و غضبیه در حد اعتدال هدف واسطی میداند، ابن سینا میگوید سعادت لذت رسیدن به کمال است ولی بقیه مشائیون سعادت را رسیدن به کمال میدانند.
حجتالاسلام داوودی هدف غایی را پرورش خلق فاضل یعنی هیأت استعلایی یا حالتی که منشأ صدور افعال شایسته است بیان کرد و افزود: هدف واسطی پرورش فضیلت اعتدال و توسط یعنی استفاده در حد اعتدال از قوه شهویه و غضبیه است
مدل خود تربیتی یا خودسازی سینوی
عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در ادامه مدل خودسازی ابن سینا و فارابی را مطرح کرده و افزود: قدم اول شناسایی عیوب اخلاقی است، یعنی فضایل ناموجود و رذایل موجود که فضایل ناموجود با تمرین و تکرار رفتارهای در حد متوسط متناسب با این فضایل بدست میآیند و رذایل موجود با شناسایی نوع رذیلت و تمرین و تکرار رفتارهای ضد آن حاصل میشود.
وی با اشاره به اینکه به دست آوردن فضایل ناموجود و حذف رذایل ناموجود با تنبیه و تشویق حاصل میشود اذعان داشت:ابن سینا معتقد است که در خودسازی حتماً نیاز به تنبیه و تشویق است، چرا که خُلق، ملکه است و ملکه از جنس عادت است که فقط از طریق تمرین به دست میآید مگر آنکه کسی حسن ذاتی داشته باشد.
مدل خود تربیتی یا خود سازی فارابی
حجتالاسلام داوودی گام اول فارابی در خود سازی را شناخت فضایل و رذایل و رفتارهای متناسب با آنها دانسته و افزود: گام دوم شناسایی خلقیات رذیله و فضیلت خود میباشدو گام سوم ایجاد فضائل با تمرین و تکرار رفتارهای مناسب و رفع رذائل با تمرین و تکرار رفتارهای ضد و گام بعدی تروی یعنی تفکر در خود عمل و شناخت پیامدهای آن است، و در نهایت تنبیه و تشویق است.
مدل تربیت اخلاقی فارابی
وی همچنین به بیان مدل تربیت اخلاقی عمومی فارابی و ویژگیهای آن پرداخت و گفت: فارابی ابتدا آموزش فضائل و رذائل و رفتارهای متناسب با آنها، سپس بررسی و شناسایی صفات اخلاقی متربی در مرحله بعد پیدا کردن راه ایجاد صفات فضیلت و پیدا کردن راه علاج صفات رذیله و بعد از آن ترغیب به انجام رفتارهای مناسب از راه سخنان اقناعی و انفعالی و تشویقی و ترغیب به انجام رفتارهای مناسب از راه اکراه و اجبار مدل تربیت اخلاقی میداند.
وی اضافه کرد: فارابی بین اقناع و انفعال فرق میگذارد؛ اقناع از طریق خطابه صورت میگیرد ولی انفعال از طریق شعر است و تحریک عواطف و احساسات را در پی دارد، این مدل به آگاهی اهمیت میدهد، به اراده متربی و اراده آگاهانه اهمیت میدهد و در عین حال اجبار و تنبیه را نفی نمیکند.
حجتالاسلام داوودی گفت: فراهم آوردن فضای مناسب، معرفی الگو،شعر،تلقین، تمرین و تکرار، ترغیب و ترهیب، وعده و وعید، تنبیه و تشویق(اعطا و حرمان)، اعراض و اقبال(تقریب و تبعید، ایناس و ایحاش)، توبیخ و تحمید، تذکر دادن مراحل و روشهای تربیت اخلاقی در مکتب فارابی است/995/پ202/ن