شماره 84 فصلنامه کلام اسلامی منتشر شد

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، فصلنامه علمی ـ پژوهشی کلام اسلامی دارای هفت مقاله با نام: توحید صفاتی، اسناد وجوب به خداوند در اندیشه قاضی سعید قمی، مبانی عفو الهی از نگاه عقل و نقل، پاسخ شبهه مخالفت بنی هاشم با امامت امام صادق علیه السلام، پژوهشی در حدیث سفینه، چیستی عقل در عقل گرایی معتزله، چیستی و چگونگی جوهر و خاستگاه آن در علم کلام و علوم مرتبط است.

توحید صفاتی

جعفر سبحانی

چکیده: «بسیاری از متکلمان، نقطه محوری بحث در توحید صفاتی را به درستی درنیافته اند. محور بحث در توحید صفاتی، صفات ثبوتی است و ارتباطی به صفت فعلی، سلبی و یا خبری ندارد. به خلاف آنچه صاحبان کتب ملل و نحل گفته اند، قائلان به وحدت ذات یا صفات، نافیان صفات نیستند، و از معتزلیان تنها ابوعلی جبائی را می توان در زمره نافیان صفات قرار داد. لغزش گاه ابوعلی ـ در نظریه نیابت ذات از صفات ـ ناشی از این پندار غلط است که صفت در همه جا باید قائم به غیر باشد. اشکال اصلی بر قائلان به زیادت صفات بر ذات، لزوم تعدد قدماء است. اشاعره به خلاف اهل حدیث ـ که فقط بر ظواهر نقلی بسنده می کنند ـ در صدد حل مشکل تعدد قدماء ثمانیه برآمده اند، اما کاری از پیش نبرده و مفاسد این نظریه، همچنان بر قوت خود باقی است، مفاسدی همچون وجود امثال برای خداوند و نیز لزوم ترکیب و حاجت در ذات الهی. برخی از اعتراض های اشاعره بر معتزله و شیعه، ناشی از عدم توجه به تفاوت وحدت مفهومی و وحدت مصداقی است. برخی دیگر از این اعتراض ها نیز برخاسته از قیاس واجب الوجود به ممکن الوجود و عدم توجه به تشکیک در وجود است؛ در حالی که صفات، لزوما و در همه مصادیق وجود، از سنخ عرض نیستند. »

اسناد وجوب به خداوند در اندیشه قاضی سعید قمی  

سید محمدمهدی احمدی اصفهانی

محمدعلی اسماعیلی

چکیده: «مسأله اسناد انواع وجوب به خداوند متعال، در زمره مباحث مهم در بحث افعال الهی است و مورد اختلاف صاحب نظران قرار گرفته است. وجوب مذکور شامل وجوب عنه، وجوب علیه و وجوب سابق می شود. گروهی اسناد وجوب عنه و وجوب علیه خداوند را صحیح نمی دانند. برخی با تفکیک بین وجوب حاکی از الزام و مولویت و وجوب حاکی از واقعیت، معتقدند اسناد نوع اول به خداوند صحیح نیست. لکن اسناد نوع دوم بدون محذور است. اسناد وجوب سابق به افعال الهی نیز مورد انکار گروهی دیگر قرار گرفته است. مقاله حاضر تلاش می کند با بررسی این مسأله در اندیشه قاضی سعید قمی، دیدگاه وی در این زمینه را به تصویر بکشد. ایشان بر خلاف مشهور عدلیه و فلاسفه، وجوبات عنه و علیه را منافی اختیار مطلق الهی می داند و نسبت آن به خدای متعال را نمی پذیرد.»

مبانی عفو الهی از نگاه عقل و نقل

مهدی قاسمی فیروز آبادی

محمدحسین طاهری آکردی

محمد جعفری هرندی

 چکیده: «عفو و مغفرت خداوند مبتنی بر صفات کمال الهی است. مقاله حاضر با استفاده از اصول کلامی امامیه، مبانی عفو الهی را مورد بررسی قرار داده، کارکردهای این مبانی در مسئله عفو الهی و نیز نسبت آنها با یکدیگر، جهت تحقق عفو الهی را تبیین نموده است. بر اساس یافته های این مقاله، محبت، حکمت، رحمت، عدالت، علم، فضل، مالکیت و مشیت، از مهم ترین مبانی عفو الهی به شمار می رود. حکمت، حاکم بر رحمت، فضل و مشیت الهی است؛ هر چند، خود، برآمده از علم مطلق خداوند است. همچنین، رحمت، زیربنایی ترین مبنای عفو الهی است، گرچه خود، ریشه در محبت ویژه الهی نسبت به بندگان مستحق عفو دارد.»

پاسخ شبهه مخالفت بنی هاشم با امامت امام صادق علیه السلام 

عبد الرحیم سلیمانی بهبهانی

محسن عبدالملکی

چکیده: «شیعه بر این باور است که امامت امامان اهل بیت علیهم السلام با نصوص صادره از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، ثابت است؛ چونان که امامت امامان پس از حضرت علی علیه السلام نیز با نصوص امام یا امامان پیشین ثابت است. فیصل نور از وهابیون معاصر، در کتاب الإمامة و النص سعی کرده با گردآوری پاره ای از روایات موجود در برخی منابع شیعه، اعتقاد شیعه در موضوع صدور نص را مخدوش کند. نامبرده در بخشی از کتاب خود، با ذکر چهار شاهد روایی و یک شاهد تاریخی، مدعی مخالفت بنی هاشم با امامت امام صادق علیه السلام شده، و این مخالفت ها را دلیل بر فقدان نص بر امامت آن حضرت قلمداد کرده است. بدیهی است برای مخالفت با امامت امام صادق علیه السلام احتمالات متعددی همچون عوامل معرفتی و نفسانی از قبیل فقدان نص بر امامت ایشان، حسادت، ضعف معرفت و ناتوانی در درک مصالح نهفته در افعال امام علیه السلام وجود دارد. در این میان گزینش احتمال فقدان نص از میان احتمالات فوق، ترجیح بلامرجح است. از سوی دیگر، حاصل بررسی سندی و دلالی اخبار مورد استناد، و نیز بررسی شخصیت های مذکور در این وقایع، این است که استدلال به احتمال فقدان نص بر امامت امام صادق علیه السلام نه ترجیح بلامرجح، بلکه ترجیح مرجوح است.» 

پژوهشی در حدیث سفینه 

غلامرضا رضایی

چکیده: «حدیث سفینه از احادیث معتبر و مشهوری است که فریقین (پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام و پیروان مکتب خلفا) آن را در منابع معتبر خود از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، نقل نموده و پیرامون آن مطالب مهمی بیان کرده اند. حاصل بررسی این حدیث شریف، نکات و معارف ارزنده ای در اثبات حقانیت مکتب اهل بیت علیهم السلام می باشد. مقاله حاضر درصدد است تا حدیث مزبور را از لحاظ سندی و دلالی مورد بررسی قرار داده، به شبهات پیرامون آن پاسخ گوید. نقل این روایت از سوی پنج نفر از امامان مکتب اهل بیت و یازده نفر از صحابه و بسیاری از تابعین، نشان از جایگاه والای حدیث و اهمیت آن دارد. شبهات مطرح شده پیرامون برخی از راویان که در طبقات پسین قرار دارند، مانند: عطیه عوفی، حسن بن ابی جعفر، مفضل بن صالح، حنش بن معتمر، عبدالله بن داهر، . عبدالله بن عبدالقدوس و غیره، غالبا بی اساس است. علاوه اینکه صحت حدیث مزبور به کمک طرق مختلف و متداخل، قابل اثبات است. وجوب محبت، وجوب طاعت، عصمت، افضلیت و خلافت، از جمله مدالیل اساسی و مهم حدیث سفینه به شمار می رود.»

چیستی عقل در عقل گرایی معتزله

سید حسن طالقانی

حمید ملک مکان

چکیده: «جریان فکری اعتزال که در آغاز قرن دوم هجری پدیدار شد، عقل گرایی را مبنای فکری خویش قرار داد و با پذیرش حجیت عقل، قلمرویی وسیع در حوزه نظر و عمل برای آن ترسیم نمود. این جریان فکری، عقل را در معنایی جدید، باز تعریف کرد تا با نظام کلامی و تکلیف محور سازگار باشد. و البته عقل در این نظام معرفتی، ماهیتی متفاوت با ماهیت عقل در نظام های فلسفی و حتی پاره ای دیگر از نظام های کلامی دارد. فارغ از اختلافات موجود در این مسأله،  عقل از نگاه بیشتر معتزلیان مجموعه ای از دانش‌‌‌ها است که پس از حصول آنها، دارنده اش عاقل خوانده می شود. نوشتار حاضر کاوشی مختصر برای تبیین این مسأله است.»

چیستی و چگونگی جوهر و خاستگاه آن در علم کلام و علوم مرتبط

مهدی نجیبی

چکیده: «دانشمندان مسلمان برای اولین بار از طریق ترجمه متون منطقی و فلسفی یونان قدیم با واژه «جوهر» آشنا شدند و به مرور، این واژه پا به عرصه علم کلام اسلامی نهاد. در علوم مختلفی پیرامون جوهر بحث شده است، اما جایگاه اصلی بحث از آن، فلسفه است. در منطق از مفهوم جوهر سخن به میان می آید، اما در فلسفه و کلام از جوهر به لحاظ وجود آن در خارج بحث می شود. اصطلاح جوهر در عرفان معنایی کاملا متمایز از معنای فلسفی و منطقی آن دارد. مفهوم رایج جوهر در منطق و فلسفه بر خداوند صدق نمی کند و تنها مصادیق موجود ممکن مستقل را پوشش می دهد. بسیاری از تقسیمات جوهر در فلسفه و منطق طرح، و سپس مورد پذیرش متکلمان قرار گرفته است. به جز برخی از مباحث منسوخ که متکلمان قدیم با تبعیت از طبیعیون قدیم در علم کلام پیرامون جوهر طرح کرده اند و تنها به عنوان تاریخ علم کلام باید مورد توجه قرار گیرد، بسیاری از ویژگی ها و احکام جوهر همان است که در متون فلسفی بیان شده است. بنابراین شایسته است که با مسائل پیرامونی موضوع جوهر در علم کلام تنها به عنوان اصول موضوعه معامله شود.»

 گفتنی است که چکیده این مقالات به دو زبان عربی و لاتین توسط خضر ذوالفقاری و سید روح الله موسوی در این شماره از فصلنامه، ترجمه شده است.

 و مدیر داخلی:عباسعلی مشکانی سبزواری هستند.  

شایان ذکر است هشتاد و چهارمین شماره فصلنامه علمی ـ پژوهشی کلام اسلامی به صاحب امتیازی حضرت آیت الله جعفر سبحانی مدیر مسئولی علی ربانی گلپایگانی و سر دبیری عبدالرحیم سلیمانی بهبهانی در 188 صفحه و به قیمت 1500 تومان از سوی مؤسسه امام صادق علیه السلام منتشر شده است./992/پ202/ق