رساله مصور؛ گامی نوین در ترویج احکام

 
باسمه تعالی شأنه العزیز
در دورههای گذشته، راه دریافت و آموزش احکام، متفاوت بوده است. این تکلیف عبادی، گاه با مراجعه حضوری و گفتگوی شفاهی، صورت می گرفت. بعدها کتاب های فقهی، مسائل عملیه را با استنادات قرآنی و روایی، ارایه می داد که البته فهم آن برای همه دشوار بود. در دوره متاخر، رساله های رایج با تبویب مسائل و به زبان فارسی و با شمارگان مسائل، مورد اقبال عمومی قرار گرفت که البته هیچ گاه جای مسئله گو را پر نمی کرد. به دیگر سخن، رساله های عملیه هرگز نقش کتاب خودآموز نداشتند و برای فهم برخی مسائل باید به افراد کارشناس و مسئله دان مراجعه می شد. به ویژه آن که این رساله ها پر بود از اصطلاحات خاص فقهی که فهم آن برای همه آسان نبود. برای همین دفاتر برخی مراجع به توضیح این واژگان می پرداختند و کتاب های دیگری مانند مسائل مستحدثه و استفتائات هم منتشر می شد تا مسائل دیگری که در رساله نیامده بود در اختیار مؤمنان قرار گیرد.

اکنون پس از گذشت سال ها و گسترش ارتباطات و پیشرفت ابزار اطلاع رسانی و بالا رفتن سواد جمعی، لازم بود تغییر بنیادینی در روش آموزش احکام، پدید می آمد تا نسل نو را همگام با این تحولات، از آموزش بهتری برخوردار کند.

در دوره ای که کتاب های کمک آموزشی متنوعی برای کتاب های درسی منتشر می شود، نبود رساله ای که بتواند با توضیح کامل مسائل و به صورت مصور به این امر بپردازد، احساس می شد.

این بود که جمعی از پژوهشگران حوزوی، گردهم آمده و طرحی نو درانداختند.

آنان در گام نخست، کتاب «رساله مصور» را با عکس های رنگی و گویا که احکام عملی را مصور و جذاب به خوانندگان خود ارایه می دهد به بازار نشر، تقدیم کردند.

این کتاب در چاپی نفیس و در قطع رحلی بزرگ (آلبومی) منتشر شده بود.

اما اکنون در گام دوم که باید آن را رو به جلو دانست، این مجموعه پژوهشی، به جداسازی و انتشار تخصصی تر احکام رو آورده و بدین ترتیب، جلد اول کتاب رساله مصور در تبع جدید را به موضوعات: تقلید، تکلیف، طهارت، وضو، غسل و تیمم، اختصاص داده است.

در این کتاب که در قطع وزیری با جلد گالینگور و در 336 صفحه رنگی به چاپ رسیده، بخش های متنوعی به چشم می خورد.

نخست این که در هر باب، توضیحات و مقدمات کلی نوشته شده تا مخاطب، با فلسفه و حکمت مسئله آشنا شود. برای نمونه در باب طهارت، سخن از اهمیت طهارت و پاکیزگی در اسلام به میان آمده است. پس از آن متن اصلی احکام، مطرح شده که همراه با تصاویر، جدول و نمودار است و با قلمی روان و شیوا، احکام را یک به یک توضیح داده و گاه مقایسه کرده است.

در میان متن اصلی، شماره هایی برای حاشیه و پاورقی وجود دارد که در حاشیه راست و چپ، به خوبی نشانی مسائل در رساله مراجع را ارایه داده و گاه توضیح کوتاهی در باره واژگان و عبارات، نوشته که خواننده با هر سطح سوادی بتواند از متن رساله استفاده کرده و متوجه موضوع بشود.

در لابلای احکام، مواردی وجود دارد که به خودی خود، مسئله شرعی نیست اما دانستن آن به فهم احکام کمک می کند و از برداشت های غلط یا مقایسه های نادرست، پیشگیری می کند. این نکات با مستطیل های سرخ رنگ کوچکی که بر روی برخی کلمات جا گرفته و واژه "توجه" در آن نوشته شده، خواننده را به بخش رنگی جدا شده ای در حاشیه فرا می خواند که با خواندن متن توجه، سواد فقهی را ارتقا بخشد.

گاهی مسائل روشن و معلوم است اما ممکن است مکلف در شناخت مصداق و نمونه خارجی آن اشتباه کند. یعنی مسئله را به خوبی یاد بگیرد اما در تشخیص مورد آن با مشکل مواجه شود. برای نمونه در مسئله تطهیر ظروف با آب قلیل و آب کر، متن اصلی مسئله کاملا روشن و واضح است به ویژه آن که تصاویر و پاورقی ها و بخش توجه کاملا گویا است اما چه بسا شخصی به دلیل تفاوت لهجه یا زبان یا عادات محلی، نداند منظور از ظرف چیست و یا اشیاء خاصی را ظرف بداند. توضیح این نکته ها جزو مسائل احکام شرعی نیست اما ندانستن آن باعث می شود افراد در عمل به تکلیف شرعی دچار زحمت شوند یا به تصور غلطی برسند. این است که مستطیل های آبی رنگ کوچکی که در آن واژه نکته درج شده در بخش مجزایی در حاشیه کتاب به توضیح این نکات پرداخته شده است.

بنابراین مشاهده می شود که دست اندرکاران تهیه این مجموعه نفیس به دقت و موشکافی، میان افزودنی ها و توضیحات، فرق گذاشته و از رنگ های متنوع برای جداسازی آن بهره گرفته اند تا ضمن زیبایی و آراستگی کتاب، سطح مختلف مخاطبان را نیز درنظر گرفته باشند و افراد در مطالعه رساله، سردر گم نشوند.

دانستنی های احکام از بخش های جذاب و متنوع این رساله است که در پشت زمینه سبز رنگ و به صورت مجزا در بخش های مرتبط، گنجانده شده است. برای نمونه موضوع وسواس در طهارت، در قالب یک پرسش و پاسخ و ارایه شش توصیه، در میان فصل طهارت، خواندنی است.

همچنین مستطیل های آبی رنگ دارای متنی به چشم می خورد که عنوان "قانون کلی" دارد. در این مستطیل ها که در لابه لای مسائل، طراحی شده، به خواننده کمک می کند قاعده کلی را یاد بگیرد تا در موارد مشابه به آن قاعده عمل کند. برای نمونه یک قاعده کلی این است که: خرید و فروش عین نجاستی که بتوان از آن استفاده حلال نمود ( مانند خون و سگ) جایز است. این قاعده به ما می فهماند هر شیء نجس که خرید و فروش آن نیز به دلیل نجاست آن جایز نیست، اگر استفاده حلالی پیدا کند مانند انتقال خون یا سگ گله، می توان آن را خرید و فروش کرد و موارد مشابه هم همین حکم را خواهد داشت.

از دیگر بخش های جذاب و متفاوت این کتاب ارزشمند، بخش "بیاموزیم" است که داستان ها و نکات اخلاقی را به مناسبت موضوعات شرعی در پیش زمینه بنفش به مخاطبان هدیه داده است. اهمیت این بخش تنها در جذابیت و سرگرمی علمی آن نیست بلکه پدیدآورندگان این اثر به یک مسئله روانی، توجه کرده اند! آنان به خوبی به آسیب های احتمالی مطالعه و پایبندی به مسائل شرعی واقف بوده اند! شاید شگفت آور باشد برخی مؤمنان پس از آگاهی با مسئله شرعی و عمل به تکلیف خود، نسبت به افراد لاابالی و یا کسانی که توجه کاملی به رعایت مسائل شرعی ندارند، بیش از اندازه حساس شده و تندخویی می کنند! این کار باعث رانده شدن دیگران از احکام دینی می شود. برای همین خواندن نکات آموزنده اخلاقی می تواند این آسیب را برطرف کند و به خوانند القا کند نباید برای فراگیر کردن رعایت مسائل شرعی، از حد اخلاقی خارج شد. برای نمونه در این کتاب، پس از طرح مسئله شراب و مایعات مست کننده و دانستنی های احکام که به دلایل نجاست مشروبات الکلی هم پرداخته شده، یک داستان اخلاقی از امام صادق علیه السلام در برخورد با یک مسلمانی که شراب خورده بود آورده شده تا مکلفان، همزمان با یادگیری حکم حرمت شراب، روش برخورد با شراب خوار را هم بیاموزند.

مستطیل های نارنجی رنگ اما از شیوه دیگری برای آموزش بهتر احکام و تکمیل آن بهره برده است. در این مستطیل ها که با عنوان پرسش و پاسخ، به چشم می خورد، نکته ظریفی وجود دارد. گاهی خواننده با چند مسئله آشنا می شود اما پرسشی در ذهن او شکل می گیرد که تفاوت این چند مسئله با هم چیست یا تفاوت این دو اصطلاح که در یک مسئله به کار رفته کدام است؟ برای نمونه در یکی از این مستطیل ها تفاوت وضوی ترتیبی و وضوی ارتماسی، توضیح داده شده است.

تصاویر این کتاب نیز متنوع است و از عکس های آرشیوی و قدیمی گرفته تا تصاویر سفارشی و نقاشی و طراحی وجود دارد.

جلد یکم رساله مصور، طبق آخرین فتاوای هفت تن از مراجع، آیات عظام، امام خمینی، بهجت، خامنه ای، سبحانی، سیستانی، صافی گلپایگانی و مکارم شیرازی، تدوین شده و همچنین شایسته تقدیر کتاب سال حوزه شناخته شده است.

موسسه کانون نشر احکام، وابسته به مؤسسه اطلس تاریخ شیعه، متولی این پژوهش و نشر رساله مصور بوده و حجت الاسلام ابوالفضل بنایی، نظارت و اشراف بر کار علمی این اثر را به عهده داشته است. پژوهشی که با 40 هزار نفر ساعت، سامان یافته و شامل بررسی و بازنگری طرح، هم اندیشی و هماهنگی محققان، شناسایی کتب فقهی و منابع دست اول، فیش برداری موضوعی، دسته بندی پرسش ها و استفتائات جدید، چینش موضوعی، شرح تصاویر، عبارت پردازی و روان سازی متون فتاوا، بازنگری و مقابله و طراحی و صفحه آرایی جذاب است.


در پایان هر فصل هم خلاصه ای از مطالب ارایه شده و در پایان کتاب، اصطلاح نامه با بیش از سیصد لغت، تدوین شده که برای مخاطبان بسیار مغتنم خواهد بود.

تقلید در مسائل سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، ویژگی های روحی و اخلاقی مرجع، جایگاه ولی فقیه در فقه شیعه، افزودن مواد شیمیایی به آب، تطهیر دست با پنبه الکلی، تشخیص منی در بانوان، موی مصنوعی، ماءالشعیر، وضو با مداد چشم، ریمل و پنکک، وضو با خال کوبی و تاتو، آب وضوی امام خمینی، غسل با زخم باز، گرفتن منی با آمپول، غسل با جراحی پلاستیک، چگونگی غسل نیابتی، تیمم بر موزاییک، میت متلاشی شده در تصادف و غسل قطع نخاعی، از عناوین جذاب موجود در فهرست مطالب جلد یکم رساله مصور است.

یکی از دیگر از ویژگی های این اثر، ویرایش آن است که توانسته متنی یک دست و روان را ارایه دهد و خود این روان بودن شاید در نگاه نخست، این ویژگی را پنهان کرده است! /924/ز501/ج

حامد عبداللهی