بررسی کارکرد معنابخشی دین در اندیشه علامه طباطبایی
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا سیامین شماره دو فصلنامه انسان پژوهی دینی دارای رتبه علمی پژوهشی (علوم انسانی) ویژه پاییز و زمستان 1392 به مدیر مسؤولی احمد شفیعی از سوی مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی به انتشار رسیده است.
در این شماره از فصلنامه این مقالات را مطالعه میکنیم: «بررسی کارکرد معنابخشی دین در اندیشه علامه طباطبایی»، «نسبت انسان و حقیقت از منظر فیلسوفان مدرن»، ««کوشی در حقیقت اراده انسان»، ««برسی تطبیقی معرفت فطری خدا در الهیات کالوینی و الهیات اسلامی (با تکیه برآرای جان کالوین و علامه طباطبایی)»، «تحلیل تطبیقی نقش خودشناسی در معرفت به خدا از دیدگاه ملاصدرا و ابن عربی» و «مقایسه معنای زندگی از دیدگاه محمدتقی جعفری تبریزی و فریدریش نیچه»
بررسی کارکرد معنابخشی دین در اندیشه علامه طباطبایی
قربان علمی
مریم چنگی آشتیانی
چکیده: نیاز روحی انسانها به معنادار نگاه کردن به جهان و زندگی و فرار از بی معنایی، و نگاه به دین به عنوان عاملی برای معنادار کردن زندگی، افق جدیدی جهت شناخت هرچه بیشتر دین گشوده و رهیافتی جدید به نام رهیافت معنا به وجود آورده است. این رهیافت با ارائه تفسیری جدید از انسان و دین و ارتباط آن دو، معتقد است در شناخت انسان و دین باید به همه ابعاد آن توجه داشت. یکی از ویژگیهای انسان نیاز به معناست که تنها دین میتواند آن را برآورد. بر این اساس، مهمترین کارکرد دین معنابخشی است. علامه طباطبایی که نگاهی درون گرایانه به دین دارد، با بهکارگیری استدلالهای منطقی و عقلانی، تفسیری از دین و ابعاد گوناگون آن ارائه میدهد که به گونه ای با نظریه رهیافت معنا در توصیف و تبیین دین نزدیک است؛ چنان که معنابخشی را مهمترین کارکرد دین میداند.
نسبت انسان و حقیقت از منظر فیلسوفان مدرن
قدرت الله قربانی
چکیده: دوره مدرن به لحاظ معرفت شناختی دارای اهمیت خاصی است؛ زیرا از یک سو نسبت جدیدی میان انسان و حقیقت تعریف گردید که در آن فیلسوفان مدرن چون دکارت، کانت و نیچه نقش زیادی داشتند و از دیگر سو انسان توانست محور و ملاک فهم و تفسیر حقیقت گردد. در واقع در این دوره خودبنیادی معرفت شناختی انسان نقش بسیار مهمی در نگاه به کل هستی دارد. دکارت با محوریت اندیشه کوژیتو، روش ریاضی و عقل گرایی، و ملاک تصورات واضح و متمایز، کانت با مقولات پیشین، انقلاب کپرنیکی، محوریت عقل انسانی در اخلاق و دین، نیچه با تمرکز بر اراده معطوف به قدرت، ارزش گذاری مجدد و نهیلیسم، و سارتر با نشاندن انسان به جای خدا در سیر تکاملی تدریجی، در خودبنیادی معرفت شناختی و محوریت انسان در فهم یقین و حقیقت نقش زیادی داشتند. نتیجه این نظام فکری، بدفهمی یا غفلت از امور ماورای طبیعی، دین و اخلاق و محدود کردن انسان به تمشیت حیات دنیوی بود.
کاوشی در حقیقت اراده انسان
محسن عمیق
چکیده: کاوش فکری پیرامون اراده و اختیار آدمیان در دو جنبه نظری و عملی زندگی بشر، به دلیل مناسبت تامی که با اعتقادات دینی و حیات عملی او دارد، همواره امری مهم و سرنوشت ساز بوده است. با توجه به اینکه اراده به عنوان مبدأ فعل دارای اهمیت میباشد، شناخت معنا و نیز عواملی که در شکل گیری آن موثر است، ضرورت دارد. با وجود اینکه بیشتر صاحب نظران و اندیشمندان در مورد بدیهی بودن اراده انسان اتفاق نظر دارند، در مورد ماهیت و کیفیت تحقق آن، آرا و نظرات متفاوتی ارائه شده است. با تأمل در تعریفها و تفسیرهای ارائه شده، گرچه هر یک به وجهی درست به نظر میرسند، اما هیچ یک حقیقت اراده و ماهیت آن را به صورت تام بیان نکردهاند.
مقاله پیش رو با اثبات اراده انسان و بیان حقیقت وجودی آن، به بررسی رابطه اراده با اختیار انسان پرداخته و تفاوت اراده انسان با اراده الهی را نیز مورد کاوش قرار داده و اثبات میکند بین اراده انسان با اراده خداوند تفاوت وجود دارد؛ زیرا انسانها در اراده خود دارای هدف و انگیزه بیرونی هستند. به علاوه، اراده در انسان مسبوق به مبادی سهگانه تصور، تصدیق به منفعت و مصلحت در فعل و شوق میباشد؛ درحالیکه باری تعالی منزه از این امور بوده و انگیزه و هدفی غیر از ذات خود در افعالش ندارد.
بررسی تطبیقی معرفت فطری خدا در الهیات کالوینی و الهیات اسلامی (با تکیه برآرای جان کالوین و علامه طباطبایی)
مهدی فدایی، محمدجواد فلاح
چکیده: از نظر علامه طباطبایی انسان دارای فطرتی خاص است که او را به سنت خاص زندگی و راه معینی که منتهی به هدف و غایتی خاص (خداوند) میشود، هدایت میکند؛ راهی که جز آن را نمیتواند پیش گیرد: «فِطْرَتَ اللَهِ الَتِی فَطَرَ النَاسَ عَلَیْها». از سوی دیگر بر اساس الهیات کالوینی اذعان به وجود خداوند در اعماق ذهن هر انسانی وجود داشته و اکتسابی نیست، بدانسان که نظریه ای باشد که در مدرسه و با تعلیم استاد فراگرفته شود؛ بلکه چیزی است که هر یک از ما قبل از تولد کاملاً آن را میشناسیم و خود طبیعت هم اجازه فراموشی آن را به کسی نمیدهد.
در این مقاله کوشیدهایم وجوه اشتراک و افتراق این دو دیدگاه را بررسی کنیم. جایگاه معرفت فطری بودن قلب، لزوم تکامل و بلوغ گرایش فطری و تأثیر گناه بر این نوع معرفت به عنوان وجوه مشترک، و انگیزه طرح بحث، ماهیت معرفت فطری، متعلق معرفت فطری و نحوه دریافت این نوع معرفت به عنوان وجوه افتراق این دو دیدگاه در این نوشته مورد بررسی قرار گرفته است.
تحلیل تطبیقی نقش خودشناسی در معرفت به خدا از دیدگاه ملاصدرا و ابن عربی
ابوذر رجبی
چکیده: شناخت خود یا نفس آدمی که از آن به خودشناسی یاد میشود، از مهمترین مباحثی است که از گذشته های دور مورد تاکید فلاسفه و عرفا بوده است. حکما و عارفان مسلمان با الهام گیری از آیات و روایات، به خصوص حدیث «من عرف نفسه عرف ربه» به طرح مهمترین راه خداشناسی، یعنی راه انفسی که همان خودشناسی میباشد، پرداختهاند. صدرالمتالهین و ابن عربی دو تن از بزرگترین فلاسفه و عرفای اسلامی در آثار مختلف خود به شیوه های گوناگون به خودشناسی و امکان پذیری یا عدم امکان شناخت خود اشاره کردهاند. ملاصدرا به صراحت از امکان پذیری خودشناسی سخن میگوید. ابن عربی نیز با دو تحلیل از شناخت نفس یاد میکند؛ گاهی از امتناع شناخت خود سخن میگوید و در برخی موارد از امکان پذیری آن. در این تحقیق به تحلیل دو نگره صدرایی و ابن عربی در این باره میپردازیم و با بررسی دقیق روشن میسازیم این دو نگره هیچ تفاوتی با هم ندارند.
مقایسه معنای زندگی از دیدگاه محمدتقی جعفری تبریزی و فریدریش نیچه
حسن رضازاده
محمدرضا رحمانی اصل
چکیده: محمدتقی جعفری تبریزی معتقد است تنها کسی میتواند طعم واقعی معنای زندگی را بچشد که از خود طبیعی فاصله گرفته و به خود حقیقی نائل آید. او با الگو قرار دادن مذهب، عقل و فطرت آگاه، به معرفی حیات معقول میپردازد و زیستن در حیات معقول را زیستن در حیات معنادار میداند. اما فریدریش نیچه نظریه نیست انگاری - خلق ارزشهای جدید و جایگزین کردن آنها به جای ارزشهای گذشته - را در چهار عرصه مهم زندگی انسانها بیان میکند: 1. نیست انگاری در قلمرو حقیقت؛ 2. نیست انگاری در قلمرو دین؛ 3. نیست انگاری در قلمرو زندگی زاهدانه؛ 4. نیست انگاری در قلمرو اخلاق متداول. نیچه انسانی را که با توجه به نظریه «اراده معطوف به قدرت» و بنابر توانمندیها و استعدادهای درونی خود و بدون تبعیت از آرمانهای از پیش طراحی شده رفتار کند، «فرا انسان» مینامد. اراده قدرت در اندیشه نیچه، انسان را به نهایت توان خواهی میرساند.
نظریه ابرمرد و نقد آن از منظر آموزه های دینی و مبانی عقلی
احمد عزیزخانی
حمزه عالمی چراغعلی
چکیده: تلاش جهت تبیین جایگاه انسان در جهان، یکی از محورهای اصلی تفکر فلسفی مغرب زمین بوده که ماحصل آن، نظریات مختلفی چون ابرمرد نیچه است. نیچه در اعتراض به رویکردهای پیشین نسبت به انسان، درصدد برآمد تا ضمن بازتعریف جایگاه انسان در جهان، به بحرانهایی که مدرنیته پیش روی جامعه انسانی نهاده بود، پاسخی درخور دهد. نظریه ابرمرد در چنین بستری شکل گرفت. اما این نظریه نیز بسان دیگر نظریات و مکاتب بشری، تناقضات و ایرادات عمده ای با خود به همراه داشت که سیل انتقادات را به سمت خود روانه ساخت. این نظریه با مبانیای چون نسبیت باوری، بنیاد و ترجیح تن بر روان در مقابل تفکر دینی قرار میگیرد؛ بنابراین انتقاداتی از سوی اندیشه دینی بر آن وارد است. از طرفی این نظریه با تناقضات درونی همچون ایجاد بنیادی متصلب، تاکید بر حقانیت نظریه ابرمرد و عدم ارائه الگوی بدیل مواجه است. این تحقیق ضمن واکاوی ابعاد نظریه ابرمرد نیچه در چارچوبی نو، به نقد و بررسی آن از جنبه های دینی و عقلی پرداخته است.
فناناپذیری نفس از دیدگاه ابن میمون
رضا گندمی نصرآبادی
چکیده: ابن میمون میان رستاخیز و جهان آینده تفاوت قائل شده است. او رستاخیز مردگان را مربوط به عصر مسیحایی و فناناپذیری نفس را مربوط به جهان آینده میداند. ابن میمون فناناپذیری نفس را با رشد و بالندگی عقلانی نفس در این دنیا گره زده و معتقد است جاودانگی نفس تنها از آنِ کسانی است که در این دنیا از موهبت عقل بهره برده باشند. بر این اساس، او دیدگاهی متفاوت درباره بسیاری از باورهای فرجام شناسانه به دست داده است. از باب نمونه، او معتقد است بهشت و جهنم و به طورکلی ثواب و عقاب متناسب با فهم عامه مردم در قالب تعابیری توصیف شدهاند که لذتهای دنیایی را تداعی میکنند؛ درحالیکه بهشت و جهنم اکنون و اینجاست. پرسش مهمی که در این مقاله به دنبال یافتن پاسخ آن هستیم این است که آیا منبع الهام او در این نظریه کتاب مقدس و سنت یهودی بوده، یا اینکه او تحت تأثیر تعالیم فلسفه یونانی، به ویژه فلسفه ارسطو و نیز ارسطوییان مسلمان نظیر ابونصر فارابی، ابن باجه و ابن رشد به این دیدگاه رسیده است؟
گفتنی است سیامین شماره دو فصلنامه انسان پژوهی به شمارگان 600 صفحه، در 175 صفحه از سوی مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی به انشتار رسیده است./998/ن601/س