بررسی جنبشهای نوپدید معنوی در شماره جدید فصلنامه مطالعات معنوی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، هفتمین شماره فصلنامه معنوی، الهیاتی، انتقادی مطالعات معنوی با موضوع جامعهشناسی و جنبشهای نوپدید معنوی ویژه بهار 1392 به مدیر مسؤولی حسین قشقایی از سوی پژوهشکده باقرالعلوم علیهالسلام به چاپ رسیده است.
در این فصلنامه یک سرمقاله و هفت مقاله به چاپ رسیده است که مقالات این فصلنامه عبارت است از:
پدیدار شدن بخش دین و نقش آن در شناخت دین
بررسی عوامل اجتماعی مرتبط با میزان گرایش به عرفانهای نوظهور در بین جوانان
خاستگاه «جنبشهای نوپدید دینی» از نگاه جامعهشناختی
ارتباط بین هوش معنوی، آگاهی و گرایش عرفانی
شبه جنبشهای معنوی
زمینههای معرفتی ورود و گسترش عرفانهای نوظهور
پدیدار شدن بخش دین و نقش آن در شناخت دین
اسفندیار غفاری نسب
مجید موحد
چکیده: پدیدارشناسی رهیافتی است که در حوزه دینپژوهی از اهمیت فراوان برخوردار است. پدیدارشناسی دین، میان نگرش خشک و غیرهمدلانه پوزیتیویسم به دین و رهیافت الهاتی ارتباط برقرار میکند و به شیوهای غیر تحویلگرایانه به بررسی پدیدههای دینی میپردازد. محقق در تجربه مؤمنان مشارکت میکند تا به تجربهای شبیه تجربه پیروان آن دست یابد. به هر روی، پدیدارشناسی میتواند به عنوان مکمل الهیات عمل کند. ویژگیهای بارز پدیدارشناسی دین این است که برای دین، حقیقت خاص خود را قائل است و آن را به دیدههای روانشناختی و اجتماعی فرو نمیکاهد. پدیدارشناسی دین توجه عمده خود را به حقیقت و ویژگیهای مشترک ادیان معطوف میدارد، بدینسان میتواند به گفتگو و تقریب بین ادیان کمک کند و در کنار الهیات به شناخت، اشاعه و گسترش دین یاری رساند.
بررسی عوامل اجتماعی مرتبط با میزان گرایش به عرفانهای نوظهور در بین جوانان
محمد اسماعیل ریاحی
چکیده: پژوهش حاضر به دنبال کشف میزان گرایش جوانان به عضویت در عرفانهای نوظهور بوده و درصدد است تا برخی از عوامل اجتماعی مرتبط با این گرایش را توضیح دهد. با استفاده از روش پیمایش و به کارگیری پرسشنامه خود جهت ایفاء گردآوری دادهها، تعداد 400 نفر جوانان دانشجو از طریق شیوهنامه نمونهگیری تصادفی دومرحلهای به عنوان پاسخگویان تحقیق انتخاب شدند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که بیش از 18 درصد از دانشجویان گرایش قوی نسبت به عرفانهای نوظهور داشتهاند، درحالیکه تنها کمتر از 10 درصد از آنها دارای گرایش ضعیف بودهاند و مابقی (72 درصد) از گرایش متوسط برخوردار بودهاند. تحلیل دادهها نشان میدهد که بالاترین میزان گرایش به عرفانهای نوظهور در بین دانشجویان جوانتر، قومیت لر، ترک و متعلق به طبقات اجتماعی بالاتر مشاهده است.
علاوه بر این، تفاوت جنسیتی در گرایش به عرفانهای نوظهور نیز گزارششده است که بر مبنای آن، دختران گرایش شدیدتری به عرفانهای نوظهور داشتهاند.
درنهایت، مشخص گردید جوانانی که دارای تقید مذهبی بالاتری هستند و از هویت قومیتی منسجمتری برخوردارند، گرایش کمتری به فرقههای عرفانی نوظهور از خود داشتهاند.
بر مبنای این یافتهها، پیشنهاد میشود که در کنار آگاهی بخشی مستدل به جوانان از چیستی فرقههای عرفانی نوظهور، به تقویت بنیانهای مذهبی و تحکیم هویت قومی آنها توجه خاصی مبذول گردد.
خاستگاه «جنبشهای نوپدید دینی» از نگاه جامعهشناختی
محمدحسین کیانی
چکیده: جنبشهای نوپدید دینی عنوانی برای هر گروه و حرکت اجتماعی است که بعد از دهه 1800 میلادی مبتنی بر پارهای تعالیم و آموزههای معنوی، داعیهدار ایده معنوی جدید و آسانی در به سعادت رساندن انسان معاصر است. نگارنده در این مقاله کوشیده تا نشان دهد که چگونه تأملات جامع شناسانه در باب دین، منجر به پیدایش و گسترش جنبشهای معنوی معاصر شده است.
او برای اثبات این مدعا در دو باب سخن رانده است. یکی، خاستگاههای جنبشهای نوپدید معاصر در دامن بزرگانی همچون آگوست کنت و امیل دورکیم رخ داده، چنانچه تقابل علاقههای جامعهشناختی و دغدغههای دینی در تفکرات پدر جامعهشناسی ـ آگوست کنت ـ موجب میشود تا او را در فضای این مقاله بهواسطه تأسیس یک فرقه جدید، همچنین پدر جنبشهای معنوی معاصر نیز بنامیم. از طرفی امیل دورکیم که بیرغبتی و زوال دین در جامعه را میدید، از سوی دیگر، دین را مهمترین عامل ایجاد یکپارچگی و نظم اجتماعی میدانست، به ابراز نظریههای التقاطی درباره جامعه و دین پرداخت که اکنون همگی آن از اصول اساسی معنویت سکولار بهحساب میآیند.
و دیگر، ماهیت جنبشهای دینی از نگاه جامعه شاختی است و در این بخش آمده برخی جامعه شناسان؛ فرقهها را از آن جهت پسندیده، لازم و برای حیات و نظر اجتماعی ضروری میپندارد که نمونههایی از قرائت دینی متأثر از اصول جامعهشناسی و مؤلفههای مدرنیته هستند.
ارتباط بین هوش معنوی، آگاهی و گرایش عرفانی(آگاهی و گرایش به عرفان اسلامی و عرفانهای کاذب در بین دانشجویان)
حمیدرضا صادقی
زهر لطیفی
عظیمه عبدالهی
نسیم استکی آزاد
چکیده: هدف پژوهش حاضر، بررسی ارتباط میان هوش معنوی؛ بررسی سطح آگاهی و گرایش به عرفان اسلامی و عرفانهای کاذب در دانشجویان بوده است. روش این پژوهش توصیفی و از نوع همبستگی است. جامعه آماری در این تحقیق کلیه دانشجویان دختر و پسر مشغول به تحصیل در سال تحصیلی 1390-1391 در دانشگاههای اصفهان، صنعتی و پیام نور استان اصفهان هستند.
برای انتخاب نمونه از روش نمونهگیری خوشهای چند مرحلهای استفاده شده است. حجم نمونه متشکل از 200 نفر شامل 100 دختر و 100 پسر بوده است. برای جمعآوری اطلاعات از سه پرسشنامه: سنجش هوش معنوی، آزمون خود ساخته بررسی آگاهی و گرایش دانشجویان در مورد عرفانهای کاذب حقیقی و نوع مطالعات دانشجویان مربوط به عرفان حقیقی و نوع مطالعات دانشجویان مربوط به عرفان استفاده شده است.
تحلیل نتایج با استفاده از آزمون t و r نشان داد که بین نمره هوش معنوی و گرایش به عرفان حقیقی و همچنین بین هوش معنوی و آگاهی از عرفان، همبستگی مثبت معنادار وجود دارد. میزان گرایش دانشجویان به عرفان حقیقی بیشتر از عرفانهای کاذب است. هر چه میزان سن شرکتکنندگان افزایش یافته، گرایش آنان به عرفان حقیقی بیشتر و در مقابل گرایش آنان به عرفانهای کاذب کاسته شده است.
بین میزان آگاهی گرایش دانشجویان دختر و پسر نسبت به عرفان حقیقی (اسلامی) تفاوت معناداری وجود ندارد. میزان شناخت کتابهای عرفان حقیقی و عرفان کاذب در بین دانشجویان پسر بیشتر از دختر است. بنابر نتایج بدست آمده از این تحقیق کمک به دانشجویان برای بالابردن هوش معنوی موجب کاهش گرایش آنان به عرفانهای کاذب خواهد بود.
شبه جنبشهای معنوی
حمیدرضا مظاهری سیف
چکیده: معنویت نوظهور پیشتر از این به عنوان فرقه شناخته میشد و در سالهای اخیر با عنوان جنبش مورد بررسی قرار میگیرد. اما جنبش نماینده جامعه مدنی و نیرویی در برابر حاکمیت است. آنچه در جامعه به شکل یک جنبش درمیآید، اما فشاری بر حکومت ندارد و افکار و خواستههای عمومی یا بخشی واقعی از مردم را نمایندگی نمیکند، نمیتواند یک جنبش واقعی باشد. جنبشهایی را که با حمایتهای سرمایهای سازمانی و رسانهای سرمایهداران و قدرتمندان جهانی فعال میشوند و چهرهای جهانی پیدا میکنند، بهتر است شبه جنبش نامیده شوند و شبه جنبشها مکمل دیکتاتوری نقابدار هستند و با مشارکت آنها نوعی دموکراسی نمایشی را عرضه میکنند. ماهیت حقیقی شبه جنبشها با بررسی شاخصهای وضعیت پسامدرن بهتر درک خواهد شد.
مدرنیته، رسانه و جنبشهای نوین دینی
علی کیادر بندسری
نسرین خانی اوشانی
چکیده: فهم درست پدیده جنبشهای نوین دینی منوط به درک ارتباط دقیق آن با دیگر پدیدهها نظیر رسانه و مدرنیته است و بررسی ارتباط سه مقوله معنویت نوظهور؛ رسانه و مدرنیته ویژگیهای مشترک بسیاری را در آنها آشکار کرده و بیشتر پیوندهای خانوادگی آنها را با یکدیگر روشن میکند. مقاله حاضر در نظر دارد تا بررسی رسانه و جنبشهای نوین دینی به مثابه دو مورد از محصولات و پیامدهای مدرنیته و رابطه آنها را با یکدیگر بررسی کند تا پیوند علی و معلولی میان مدرنیته با رسانه و جنبشهای نوین دینی از سویی و هم سنخی رسانه و جنبشهای نوین دینی از سویی دیگر آشکار شود.
زمینههای معرفتی ورود و گسترش عرفانهای نوظهور (با تأکید بر آثار پائولو کوئلیو)
محمد رضا انواری
چکیده: پدیده «عرفانهای نوظهور» بیش از دو دهه است که وارد کشور شده و امروزه به عنوان یک مسأله اجتماعی دل مشغولی را متوجه کارشناسان این عرصه کرده است. منظور از عرفانهای نوظهور؛ دستهای از آیینها و جریانهایی است که با نام عرفان و با علامت معنویت به کشور ما وارد شدهاند و ندای حقیقت طلبی سرمیدهند.
در این عرفانها الزاماً نزدیکی و محبت خداوند هدف اصلی بوده است و اهداف ادعائی، مانند عشق، شادی و آرامش جای آن را گرفته است. به عنوان یک محقق اجتماعی این سؤال به ذهن میرسد که با توجه به پیشینه و غنای دینی و فرهنگی موجود در ایران و همچنین نظام حاکم بر کشور که یک نظام دینی است، چه زمینههای معرفتی باعث شده معنویتهای کاذب در ایران بروز و ظهور پیدا کنند؟ این مقاله سعی دارد با نگاهی به روند ورود عرفانهای نوظهور به کشور، برخی زمینههایی را که باعث ورود و گسترش آنها شده است مورد تحلیل و بررسی قرار دهد.
یافتههای تحقیق نشان میدهد عطش فطری نسبت به معنویت و ارضاء نشدن آن، آگاهی نداشتن از نکات انحرافی موجود به معنویت و ارضاء نشدن آن، آگاهی نشدن از نکات انحرافی موجود در عرفانهای نوظهور، تبلیغ نبودن نیاز به شریعت و ترویج اباحهگری در آثار کوئلیو همچنین پلورالیسم فرهنگی به عنوان برخی زمینههای معرفتی ورود و گسترش اینگونه آثار مطرح است.
گفتنی است هفتمین شماره فصلنامه مطالعات معنوی، ویژه بهار 1392 در 202 صفحه و به قیمت هشت هزار تومان از سوی پژوهشکده باقرالعلوم علیهالسلام منتشر شد./998/ن601/ق