كاركرد مسجد در فرهنگ اسلامي
کارکرد مسجد در فرهنگ اسلامي
1. مسجد پايگاه عبوديت، بندگي و وارستگي
نخستين كار پيامبر اكرم (ص) پس از ورود به مدينه ساختن مسجد قبا بود، مسجدي كه قرآن از آن اينگونه تعبير ميكند:
«لا تقم فيه ابدا لمسجد اسس علي التقوي من اول يوم احق ان تقوم فيه، فيه رجال يحبون ان يتطهروا و الله يحب المطهرين» (توبه آيه 107)
مسجدي كه از روز نخست بنيان آن بر پرهيزكاري نهاده شده براي نمازگزاران شايستهتر است، در آن مسجد مرداني هستند كه دوستدار پاكيزگي و وارستگياند و خداوند پاكيزگان را دوست ميدارد.
امام باقر (ع) ميفرمايند: پيامبر خدا (ص) از جبرئيل پرسيد محبوبترين مكان نزد خداوند كجاست و او پاسخ داد مساجد. در ادامه فرمود: محبوبترين اهل مسجد كساني هستند كه پيش از ديگران به مسجد وارد و پس از ديگران از آن خارج ميشوند. (وسائل الشيعه، جلد 2)
تأكيد فراواني در احاديث ائمه (ع) براي حضور در مساجد و اقامه نماز در آن وجود دارد تا جايي كه پيامبر اكرم (ص) فرمودند: لا صلاه لجوار المسجد الا في المسجد؛ همسايه مسجد را نمازي جز در مسجد نيست.
2. مسجد كانون فعاليتهاي علمي و فرهنگي
تأكيد پيامبر (ص) بر كسب علم و ضرورت فراگيري آن براي هر مرد و زن مسلمان، مساجد را به كانونهاي ارزشمند علمي و فرهنگي تبديل نمود. پيامبر اكرم (ص) كه مأمور به تلاوت قرآن و تعليم كتاب و حكمت به مؤمنان بود، مسجد را محل آموزش قرآن، تلاوت و حفظ آن قرار داد و خطابهها و موعظههاي خويش را كه درس زندگي بود در آنجا ايراد كرد.
روزي پيامبر اكرم (ص) وارد مسجد شد و دو گروه از افراد را مشاهده كرد، گروهي كه به ذكر و عبادت ميپرداختند و گروهي كه سرگرم تعليم و تعلم بودند، در اين هنگام فرمود: هر دو گروه نيك كردارند؛ اما من براي تعليم فرستاده شدهام و خود در ميان گروهي كه مشغول تعليم و تعلم بودند قرار گرفت.
در دوران سخت مكه و فشار و اختناق حاكم بر آن، پيامبر اكرم (ص) تعليم و تربيت ياران خويش را در منازل يا منزل ارقم بن ابي ارقم در كنار كوه صفا انجام ميداد چون زمينهاي براي انجام اين امور در مسجد الحرام نبود؛ اما پس از هجرت به مدينه خانه خود را كنار مسجد بنا نهاد و به هنگام نزول وحي آيات قرآن را در مسجد بر اصحاب خويش تلاوت ميكرد.
3. مسجد مركز تصميمگيريهاي سياسي و حكومتي
بيترديد هسته نخستين حكومت نبوي (ص) در مسجد پيريزي شد. پيامبر خدا (ص) به هنگام مهاجرت از مكه به مدينه مسجد قبا را بنا نهاد. بسياري از تصميمگيريهاي سياسي و اجتماعي در زمان پيامبر اكرم (ص) در مسجد صورت ميگرفت. مردم براي انجام هر اموري در مسجد گرد هم جمع ميشدند و مركز ديگري را نميشناختند، پيامبر اكرم (ص) با انجام امور در مسجد ظرفيت بالاي اين مركز ديني را به مردم نشان ميداد و بر تك بعدي بودن دين اسلام خط بطلان ميكشيد، حتي پذيرش هيأتهاي نمايندگي و سران اقوام مختلف و فرستادگان قبايل در مسجد انجام ميگرفت. پيامبر اكرم (ص) كنار يكي از ستونهاي مسجد كه به استوانه الوفود معروف است، مينشست و آنان را به حضور ميپذيرفت و نسبت به امور مختلف با آنان گفتوگو ميكرد. مسجد تنها يك عبادتگاه نيست؛ بلكه مركزي براي حيات سياسي و اجتماعي است، از اين رو پيامبر اكرم (ص) سفيران را در مسجد به حضور ميپذيرفت. شؤون دولت را از مسجد اداره ميكرد و براي مردم در امور سياسي و ديني از فراز منبر پيام ميفرستاد.
4. مسجد دادگستري و مرجع حل و فصل دعاوي
پيامبر اكرم (ص) در دوران حكومت خود در مدينه مسجد را محل قضاوت خويش قرار داده بود. صاحب مفتاح الكرامه به نقل از سرائر مينويسد: «لا خلاف ان النبي (ص) كان يقضي في المسجد و كذلك كان اميرالمؤمنين (ع) يقضي بالكوفه المجامع و دكه القضاء»
«بحثي نيست كه پيامبر اكرم (ص) در مسجد قضاوت ميكرد و اميرالمؤمنين (ع) نيز در مسجد جامع كوفه به قضاوت ميپرداخت» و «دكه القضاء» آن حضرت كه محل قضاوتش بود تا به امروز معروف است.
5. مسجد مقر فرماندهي و بسيج نيروهاي نظامي
پيامبر اكرم (ص) در بسياري از موارد مشاورههاي مربوط به جنگ را در مسجد انجام ميداد، سپاهيان اسلام را هنگام اعزام براي غزوهها در مسجد جمع ميكرد. برابر گزارش «واقدي» بسيج سپاه اسلام براي جنگ احد هنگامي بود كه پيامبر اكرم (ص) نماز عصر را در مسجد خواند و مردم مسلح در ميان حجره و منبر پيامبر اكرم (ص) آماده براي اعزام به جنگ بودند و در جنگ بدر پيامبر خدا (ص) براي تصميمگيري مناسب در يكي از مساجد اطراف مدينه به نام مسجد عُرق الظبيه با اصحاب خويش به مشورت پرداخت. ساخت مسجد فتح در محل جنگ احزاب براي شكرگذاري از پيروزي مسلمانان بر كفار را هم ميتوان در همين راستا ارزيابي كرد.
6. مسجد محل ارايه خدمات پزشكي
بعضي معتقدند نخستين بيمارستان در اسلام همان خيمهاي بود كه پيامبر اكرم (ص) به هنگام جنگ خندق براي درمان زخميان در مسجد مدينه برپا كرد و زني به نام «رفيده» را براي رسيدگي به حال مجروحان در آن گماشت.
مسجد پس از حكومت نبوي (ص) نيز حفظ گرديد و اعلاميههاي مهم در عهدهاي نخستين اوليه به درهاي مسجد به ويژه مسجد جامع نصب ميشد. در دوران انقلاب اسلامي نيز اطلاعرساني به مردم از طريق اعلاميهها، سخنرانيها و پخش نوار از مسجد و يا به وسيله بلندگوهاي مساجد صورت ميپذيرفت. همه اينها بيانگر فراگير بودن نقش مساجد در تاريخ اسلام است.
7. مسجد مركز حل مشكلات اجتماعي
در دوره حكومت نبوي (ص) و پس از آن مساجد در حل و فصل مشكلات مردم و دستگيري از محرومان و نيازمندان نقش مهمي ايفا ميكردند و اين نقش تا امروز نيز كم و بيش باقيمانده است.
اميرالمؤمنين (ع) به هنگام ركوع در مسجد انگشتر خويش را به فقير دادند (آيه 55 سوره مائده) و پيامبر خدا (ص) اصحاب صفه را كه به شدت در تنگناي مالي قرار داشتند در محلي به همين نام در مسجد سكني داد و آنان را در هداياي خود شريك نمود و به مردم سفارش كرد به ياري آنان بشتابند.
خاطر افسردهاي را شاد كردن همت است / باغ آفت ديده را آباد كردن همت است
خانه گل ساختن نبود هنر از بهر دوست / خانه دل از كرم آباد كردن همت است
صيد مرغان حرم كردن ندارد افتخار / طائري را از قفس آزاد كردن همت است
نان بريدن شيوه مردان والا نيست نيست / كار بهر نوع خود ايجاد كردن همت است
در زمان ناتواني ياد ياران فخر نيست / روز قدرت از رفيقان ياد كردن همت است