کتاب سلوک اخلاقی؛ طرح‌های حکیمان و عارفان

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، کتاب سلوک اخلاقی؛ طرح‌های حکیمان و عارفان اثر حجت‌الاسلام امیر غنوی عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی است که با هدف تجمیع، تحلیل و نقد مهم‌ترین طرح‌های حکیمان و عارفان برای سلوک معنوی به زودی منتشر خواهد شد.

این اثر در تحلیل و ارزیابی، افزون بر استفاده از اصول عقلانی نقد، آموزه‌های قرآنی و روایی به مثابه معیاری برای نقد تلقی می‌شود و ارائه تخمینی است از چگونگی شکل‌گیری طرح‌های مزبور و تطور آنها و به گفته نویسنده آن امید است تا نمونه و شاید الگویی باشد برای مطالعات مقارن در عرصه فقه اخلاق.

این پرسش محوری که طرح‌های عرفا و حکیمان مسلمان برای مراحل سلوک کدامند و از چه ویژگی‌ها، قوت‌ها و ضعف‌هایی برخوردارند تحقیق را به پاسخ‌گویی به پرسش‌های مختلفی کشانده و فصول مختلف تحلیق را بدنبال آورده است؛ در باب ریشه‌های دینی، ویژگی‌ها، نقاط قوت و ضعف، تفاوت‌ها و تأثیر متقابل رویکردهای عرفانی و حکیمانه در مواجهه با پرسش از مراحل سلوک و دوره‌های تحول و همچنین تعیین معیارهای مناسب برای نقد طرح‌ها.

تازه‌های این تحقیق به نقد عقلانی و دینی طرح‌های سلوکی و تعیین ریشه‌ها و پیشینه‌های آن خلاصه نمی‌شود که اساسا گردآوری، تحلیل و نقد طرح‌های مزبور کاری است نو. البته ارائه ساختاری مناسب برای تحلیل و نقد و افزودن بعدی بر ابعاد تحلیل‌های فقه الاخلاقی نوآوری دیگری است که باید به آن اشاره داشت.

این نوشته در سه فصل سامان یافته است. فصل نخست به بحث از کلیاتی اختصاص دارد که ناظر بر مجموع کار است؛ مباحثی در تفاوت رویکرد فلسفی و عرفانی و تعامل میان آن دو، پیدایش نحله‌های تلفیقی و در نهایت تعیین اسلوب مناسب برای نقد طرح‌های سلوکی حکیمان و عارفان.

طرح‌های عارفان در فصل دوم بررسی شده که بخش نخست آن گفتگویی است از پیشینه‌ها و ریشه‌های این طرح‌ها در قرآن و حدیث و همچنین سنت عارفان در برخورد با آیات و روایات. بحث پایانی این بخش، توصیفی است تفصیلی از معنای حال و مقام در سخن عارفان. این بحث حاوی نکاتی است کلیدی که برای فهم طرح‌های سلوکی اهل عرفان توجه به آن ضروری است.

در بخش‌های بعد از مهم‌ترین طرح‌های اهل عرفان در دوره‌های مختلف بحث می‌شود؛ دوره طرح‌های اولیه مانند طرح شقیق بلخی، عصر ساختارهای تفصیلی و بیانات تحلیلی مانند طرح‌های ابونصر طوسی و ابوعبدالرحمن سلمی، زمانه‌ نظام‌مندی و پختگی طرح‌های سلوکی مانند طرح‌های خواجه عبدالله انصاری و ابوحامد غزالی و در نهایت عصر اوج عرفان که عرفان عملی با عرفان نظری همراه شد که مهم ترین طرح سلوکی آن در قالب طرح اسفار اربعه شکل گرفت.

فصل سوم از طرح‌های معدود حکیمان حکایت دارد. ریشه‌ها و پیشینه‌ها در این فصل نیز نخستین بخش را به خود اختصاص می‌دهد. بخش‌های بعدی به تحلیل و نقادی طرح‌های اهل حکمت پرداخته و از طرح‌های مسکویه، ابن سینا و خواجه نصیرالدین طوسی گفتگو می‌کند. آخرین طرح از آن صدرالدین شیرازی است که ادامه‌ای فیلسوفانه است بر طرح اسفار اربعه عارفان.

حجت‌الاسلام غنوی عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در تکمیل این توضیح می‌افزاید: در میان طرح‌های سلوکی به آن دسته پرداخته‌ایم که با توضیح و استدلال همراه بوده‌اند؛ زیرا تحلیل طرح‌های فاقد توضیح و استدلال متکی بر مستندات قوی نبوده و نقد آن نیز ارجی نخواهد داشت./920/ت302/ق