نگاهی به دانشنامه فاطمی

به گزارش خبرگزاری رسا، مجموعه 6 جلدی دانشنامه فاطمی بعد از 10 سال با تلاش 250 محقق در چهار گروه تاریخ و سیره، حکمت، زن و خانواده و به همت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به چاپ رسید.

مقدمه
دانشنامه گسترده نگاشته‌ای است الفبایی با موضوعی که در قلمرو یک دانش خاص یا موضوعی کلان از سوی جمعی از صاحب نظران دارای صلاحیت در آن دانش یا حوزه موضوعی مطابق با شیوه‌ نامه‌های مشخص وبا رعایت نصاب علمی و فنّی لامزتألیف می‌شود.

از منظر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، دانشنامه تخصصی، تعلیمات نامه‌ای جامع و موضوعی است که افزون بر گزارش جامع از موضوع و کاربست اصولی فنی متعارف دانشنامه‌ای در صورت و محتوا، به نقد، نوآوری و گره گشایی در قلمرو دانش، مکتب وارگی محتوا و داشتن جهت گیری فکری نیز، اهتمام جدی دارد.

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تألیف دانشنامه امام علی علیه السلام در سال 1379 وارد عرصه دانشنامه نگاری دینی شد و در ادامه در سال 1381 دست به طراحی دانشنامه فاطمی زد، که با تأسیس پژوهشکده دانشنامه نگاری دینی در سال 1387 در کنار تألیف دو دانشنامه دیگر، دانشنامه قرآن شناسی و دانشنامه نبوی با بازنگری در ساختار و محتوای مقالات ادامه یافت و در سال 1392 با مشارکت حدود دویست تن از محققان و فقهای عرصه‌های مختلف علمی، کار آن به پایان رسید.

ضرورت تدوین دانشنامه فاطمی
یکی از مؤثرترین شیوه‌های تربیت،‌ارائه الگوهای شایسته و تأکید بر پیروی از ایشان است. به فرموده قرآن،‌ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم اسوه حسنه همه خداباوران است و فاطمه سلام الله علیها  استمرار اسوه حسنه است.

باتوجه به لزوم اسوه پذیری از حضرت زهرا سلام الله علیها  همچنین نبود کتاب مرجعی که بتواند در بحران فکری و فرهنگی عصر حاضر، در عرصه زنان به تبیین مبانی حقوقی و حرمت زن در اسلام با ارائه الگوی عینی زن مسلمان بپردازد، ‌تدوین دانشنامه فاطمی در دستور کار قرار گرفت.

اهداف دانشنامه
1 ـ مرجعیت علمی؛ ضمن اعتراف به این که آنچه انجام پذیرفته است، با شأن حضرت فاطمه سلام الله علیها  فاصله بسیار دارد، در حد امکان سعی شده است این مجموعه حاوی مهمترین اطلاعات و به روز ترین یافته‌های پژوهشی باشد و کم و بیش خواننده را از مراجعه به منابع دیگر ـ جز برای آگاهی از جزئیات و تفصیل بیشتر ـ بی نیاز سازد و در عین ایجاز بتواند به عنوان مرجعی علمی مورد استفاده اهل تحقیق قرار گیرد.

2 ـ ارائه الگوی زن مسلمان؛ هدف اصلی از تدوین این دانشنامه، آشنایی با حضرت زهرا سلام الله علیها  برای الگوگیری از رفتار و منش ایشان است،‌ از این رو افزون بر گزارش جامع از زندگی و منزلت ایشان، سیره ایشان در امور اخلاقی، عبادی، معنوی، همسرداری، خانه داری، تربیت فرزند و امور فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، بررسی و هرکدام در مقاله‌ای مستقل تألیف شده است.

با اتخاذ رویکردی توصیفی و تحلیلی در نگارش مقالات، کوشیده شده به دور از برخورد احساسی و شعاری، با نگاهی محققانه ضمن تبیین شخصیت و منطلت ملکوتی و مقام والای معنوی آن حضرت تصویری روشن از ایشان به قصد امکان الگوگیری، ارائه شود.

3 ـ دفاع عالمانه از حقایق تاریخی؛ در این دانشنامه با زبان و روش علمی و استناد به منابع معتبر شیعه و هل سنت، به دفاع از حقایق و رخدادهای تاریخی، تاریخی، همان گونه که بوده است، پرداخته شده و از اظهار نظرهای غیر مستند پرهیز شده است.

4 ـ فراهم ساختن امکان سنجش و قضاوت علمی؛ سعی شده است مقالات به گونه‌ای تألیف شوند که امکان سنجش علمی درباره چگونگی حوادث و نقل گزارش‌های تاریخی و روایی، به وجود آید.

5 ـ ارائه منظومه معرفتی؛ در پرداختن به مقام اندیشه‌ای و حکمی آن حضرت، سعی شده است یک دشتگاه منسجم فکری و منظومه‌ای معرفتی که بر محور رابطه انسان کامل با آفریدگار شکل گرفته است، استخراج و ترسیم شود.

ساختار علمی دانشنامه
بر اساس اهداف فوق مباحث این دانشنامه در ساختار علمی موضوعی، در 18 مدخل و در دو بخش کلان ترتیب یافته است؛

1 ـ بخش اصلی دانشنامه که در قالب 68 مدخل اصلی به زندگی، منزلت و سیره و آثار و معارف حضرت فاطمه سلام الله علیها در قالب سه جلد زیر می‌پرداز:

جلد اول: حوادث و زندگی حضرت از ولادت تا شهادت و همه اشخاص مرتبط با ایشان.

جلد دوم: اسماء، صفات، فضائل و ویژگی‌های ممتاز شخصیت حضرت زهرا سلام الله علیها از عصمت، علم، شفاعت و بررسی ابعاد مختلف سیره ایشان، جایگاه حضرت نزد دیگران؛ کتاب شناسی حضرت.

جلد سوم: معارف فاطمی، معرفی آثار برجای مانده از آن حضرت از احادیث و خطبه‌ها و اشعار به عنوان منابع معارف فاطمی، طرح و اندیشه و تعالیم فکری ایشان در مباحث حکمی و معارف دینی.

2 ـ بخش ملحقات دانشنامه که در دو محور مباحث فقهی و حقوقی و مباحث اجتماعی راجع به زن و خانواده سامان یافته و در قالب سه جلد و 49 مقاله تألیف شده است.

جلد چهارم و پنجم: بر اساس رویکرد حقوقی و فقهی به مباحثی مانند تبیین جایگاه زن، مبانی حرمت و حقوق زن، حقوق و تکالیف زن در زندگی فردی، خانوادگی، با طرح و پاسخ به برخی از نظریه‌های معارض با اندیشه دینی در این حوزه‌ها می‌پردازد.

جلد ششم: با رویکرد اجتماعی و متناسب با مباحث نوپدید فکری به مقولاتی چون منزلت زن و نهاد خانواده در جامع، شأن و نقش زن در عرصه‌های فردی و اجتماعی از منظر اسلام می‌پردازد.

اصول و ضوابط رعایت شده در دانشنامه فاطمی
1 ـ جامعیت مطالب اساسی: هر مقاله دانشنامه دربردارنده مطالب اساسی در موضوع خود است و آرای اصلی و معتبر، گزارش شده است تا مخاطب در این گونه مطالب از دیگر منابع ـ جز برای تفصیل و آگاهی از جزئیات ـ بی نیاز باشد.

2 ـ مستند بودن مطالب: مطالب هر مقاله مستند به منابع معتبر و دسته اول است، از شیعه و اهل سنت است، در مقالات، از ذکر گزارش‌های بی اعتبار پرهیز شده و فقط اتکا به مطالبی شده است که امکان صحت داشته و از نظر مأخذ و محتوا در خور اعتماد بوده‌اند، در استناد به منابع اهل سنت نیز متون روایت، راوی، منبع گزارش، زمان وقوع حادثه و افراد شرکت کننده در آن کاملا بررسی شده است.

3 ـ اصالت مآخذ: مآخذ مقالات این دانشنامه، از کتاب‌های اصیل و دست اول و معتبر در موضوع خود می باشند. ملاک برخورداری از ارزش استناد، قرار داشتن در ردیف جوامع روایی مهم و قرابت زمانی با رخداد مورد نظر بوده است. همچنین اعتبار و شهرت مؤلف، مقبولیت نزد اصحاب علم،‌تعلق به صاحب نظریه مورد نقد یا تحلیل در مقاله و قوام منطقی و تحلیلی، از دیگر ملاک‌های ارزشمندی در استناد بوده است. همچنین قابل ذکر است در تألیف این دانشنامه به بیش از دو هزار منبع معتبر علمی استناد شده است.

4 ـ پرهیز از تساهل علمی: در دانشنامه، به مشهورات اکتفاده نشده و تنها ملاک مقبولیت، ارزش علمی و استنادی هر مطلب بوده است.

5 ـ پایبندی به ساختار مطلب: در مباحث مرتبط با زندگی و منزلت حضرت، پس از تبین مفهوم مدخل، تمام مقاله راجع به حضرت است، اما در موضوعات کلامی و معارفی، از مطالب مرتبط استقاده شده استتا بتوان کلمات حضرت را به دقت تحلیل کر. در مقالات فقهی و اجتماعی تنها ارائه ماهیت حقوق زن و تبیین مبانی نهاد خانواده در اسلام مد نظر بوده است.

6 ـ ایجاز و پرهیز از حاشیه پردازی: در هر مقاله سعی شده ضمن ذکر مطالب مهم راجع به آن موضوع، با رعابت اصل ایجاز، از حاشیه پردازی پرهیز شود، از این رو در مقل وقایع تاریخی و روایات و غیره، فقط آنچه مستقیما با موضوع مقاله مرتبط بوده ذکر شده است.

7 ـ پرهیز از ارزش داوری و رعایت ادب علمی: در این دانشنامه کوشش شده است آرای صاحب نظران حتی مخالفان، با نزاکت و ادب علمی و با بی طرفی و امانت نقل گردد و از تعصبات مذهبی و قومی پرهیز و به روش مطقی و علمی به آنها پاسخ داده شود. در این میان، روشنگری عقیدتی نیز ضمن بیان حقایق علمی حاصل شده است.

8 ـ پرهیز از نقل قول مستقیم: در دانشنامه از ذکر نص ایات و روایات و حتی ترجمه صریح آنها پرهیز شده و به گزارش محتوای کلی و مفاد آن اکتفاه شده است، مگر در جایی که عین عبارت عربی آیه یا حدیث مورد بحث مقاله بوده و در القای مفاهیم و براهین نقش مستقیم داشته است از این رو در جلدهای تاریخ و سیره تا حد ممکن به گزارش احادیث و حوادث تاریخی پرداخته شده اما در جلد معارف فاطمی شرح و تحلیل کلمات به قدر ضرورت نص کلام ایشان نقل شده است.

9 ـ نظام چینش مدخل: در دانشنامه فاطمی نظام چینش مدخل‌ها، موضوعی است. در این چینش، مدخل‌های یک حوزه علمی و تخصصی در مجموعه‌ای جداگانه به چاپ می‌رسد و در چینش درونی مقالات نیز نظم منطقی متناسب با آن حوزه تخصصی رعایت می‌شود.

فرایند تکمیل و تولید نهایی مقالات
با تشکیل پژوهشکده دانشنامهنگاری دینی تدوین این اثر که در سال 1381 آغاز شده بود با سرعت فزون تر و عنایت بیشتر بر دقایق فن دانشنامه نگاری پیش رفت.

در آغاز، سازمان متناسب با مأموریت‌های علمی، فنی و پشتیبانی پژوهش در عرصه دانشنامه نویسی تکمیل و بازسازی شد و شیوه‌ نامه‌های موجود بازبینی و بر نکات علمی و ساختاری فنی نویسی تأکید شد. سپس شیوه‌ نامه‌ای مختصر حاوی نکات مهم، تهیه و ساختار جدید دانشنامه تعیین شد و مقالات الگو فراهم آمد و همه مقالات بر اساس آنها ارزیابی گردید و مراحل علمی کار از تکمیل پیشینه علمی موضوع و پیشینه تحقیق گزارش جامع از احادیث حضرت و آرا و مطالب مرتبط با موضوع، تغییر مستندات از منابع غیر اصیل و دست دوم به منابع اصیل و دست اول و مستند سازی مطالبی که برای آنها سند ذکر نشده بود در قالب دو معاونت علمی پیگیری شد.

اصلاح و تکمیل و نگارش 80 مقاله در دستور کار معاون بخش اول، 38 مقاله دیگر، در دستور کار معاون بخش دوم قرار گرفت. برای تکمیل مقالات در هر دو معاونت فراخور گروه‌هایعلمی، مدیران و همکارانی واجد صلاحیت‌های علمی و آشنا با فن دانشنامه نگاری به همکاری دعوت شدند.

مجموعه مقالات پس از تصویب شورای علمی دانشنامه و یکسان سازی ساختار مقالات، وارسی منابع و یکسان سازی کتابنامه‌ها، ویرایش ادبی و تأیید مؤلف و سرپرست دانشنامه برای واحد انتشارات ارسل شد.

سیر و سامانه تدوین دانشنامه
تولید و تدوین دانشنامه محصول کار پژوهشی جمعی و دارای چهل مرحله اصلی و فرایندهای فرعی بسیار است، مراحل اصلی آن به شرح زیر است؛

1ـ بررسی و جمع آوری پیشینه‌های تحقیقات در حوزه علمی مورد نظر؛ 2ـ تهیه و تصویب طرح تخستینه و اهداف کلان دانشنامه؛ 3ـ بررسی و تعیین مختصات و اهداف کاربردی دانشنامه؛ 4ـ مطالعه و تبیین نظریه مبنا و چارچوب و پیش انگاره‌های حاکم بر مباحث دانشنامه؛ 5ـ طراحی ساختار کلان دانشنامه؛ 6ـ تنظیم اساسنامه محتوایی دانشنامه؛ 7ـ تأیدد صلاحیت شورای علمی گروه‌ها؛ 8ـ ظرفیت سنجی، نیاز نگاری، شبهه شناسی و موضوع یابی؛ 9ـ مدخل گزینی و تهیه فرم‌های مدخل؛ 10ـ سازمان دهی مدخل‌ها؛ 11ـ تعیین صلاحیت محققان مورد نیاز و شناسایی و گزینش آنها؛ 12ـ دعوت از محققان و توجیه آنهاتا اخذ طرحنامه تحقیقی هر مدخل؛ 13ـ بررسی و تصویب نهایی طرحنامه هر مدخل و ارائه نقشه توصیفی مقاله(در صورت نیاز)؛ 14ـ انعقاد قرار داد با محقق؛ 15ـ پشتیبانی علمی، فکری و فنی محققان در طی تحقیق و تألیف مقالات؛ 16ـ دریافت مقال؛ 17ـ ارزیابی اجمالی مقالات واصله به لحاظ نصاب علمی، استواری فکری و انطباق با شیوه نامه، طرحنامه و انجام اصلاحات؛ 18ـ حروف زنی و نمونه خوانی اولیه مقالات؛ 19ـ ارزیابی تفصیلی مقاله به وسیله دو کارشناس علمی محتوایی؛ 20ـ ارزیابی مقاله به وسیله کارشناس واحد ویراستاری علمی ساختاری؛ 21ـ وارسی و مصدر یابی اجمالی منابع از حیث آیات، روایات و صحت اسنادی؛ 22ـ بررسی مقاله و ارزیابی‌های صورت گرفته در گروه علمی تخصصی؛ 23ـ اعمال اصلاحات به وسیله نویسنده و یا کارشناسان علمی و فنی؛ 24ـ بررسی مجدد مقاله در گروه علمی تخصصی و تأیید برای تسویه مالی با محقق؛ 25ـ ویراستاری علمی ساختاری مقاله؛ 26ـ وارسی و مصدریابی تفصیلی مقاله بر اساس مصوبات شورای علمی دانشنامه؛ 27ـ بررسی و تصویت نهایی مقاله در شورای علمی؛ 28ـ اصلاحات علمی و ساختاری مقاله بر اساس مصوبات شواری علمی دانشنامه؛ 29ـ‌ بررسی و تصویت سازمان علمی نهایی دانشنامه در شورای علمی؛ 30ـ وارسی مجدد منابع و یکدست سازی ارجاعات و بسامان سازی کتاب‌نامه؛ 31ـ یکسان سازی نهایی مقالات در واحد علمی ساختاری؛ 32ـ ویرایش ادبی مقاله؛ 33ـ حروف زنی و نمونه خوانی نهایی مقاله؛ 34ـ بازبینی و تأیید واپسین مجلدات به وسیله اعضای شورای علمی؛ 35ـ انجام اصلاحات و تأیید نهایی مقاله توسط گروه علمی؛ 36ـ امضای مقاله به وسیله نویسنده؛ 37ـ باز ویراست ادبی مقاله؛ 38ـ تهیه فهرست‌های اجمالی و تفصیلی؛ 39ـ صفحه آرایی و طراحی داخلی و خارجی مجلدات؛ 40ـ بازبینی نهایی و امضای مجلدات از سوی سرپرست دانشنامه.

ویژگی‌های صوری
در دانشنامه فاطمی اگرچه اهتمام بر رعایت اصول و ویژگی‌های رایج دانشنامه نویسی بوده است اما در مواردی نیز بر اساس سیاست کلان پژوهشکده اختصاصاتی در نظظر گرفته شده و اعمال شده است.

1 ـ قطع: با توجه به تجربه چاپ و نشر دانشنامه امام علی علیه السلام در قطع وزیری و اقبال خوانندگان دانشنامه فاطمی نیز در این قطع منتشر شده است.

2 ـ اندازه حروف: در این دانشنامه به علت گستره مخاطبین که انتظار می‌رود علاوه بر مراجعه موردی به عنوان کتاب مرجع، مورد بهره برداری عموم علاقه‌مندان نیز واقع شود، از حروف ریز و متداول در دانشنامه‌ها استفاده و اندازه حروف در حد معمول کتاب‌های وزیری است.

3 ـ صفحه آرایی: در صفحه آرایی دانشنامه پس از مشورت با استادان و کارشناسان فن و استقبال و اعلام رضایت خوانندگان فرهیخته از دانشنامه امام علی علیه السلام این دانشنامه نیز به صورت یک ستونه صفحه بندی شد.

4 ـ شیوه مندرج منابع: نام مختصر مؤلف، شماره مجلد و صفحه در مقاله داخل کمانک، بی درنگ پس از مطلب ذکر گردیده است. در درج منابع به شکل دورن متنی، چنانچه صرفا به یک کتاب مؤلف ارجاع شده، نام کتاب درج نشده است، اما اگر بیش از یک کتاب او مورد ارجاع واقع شده باشد، نام کتاب پس از نام نویسنده آمده است./927/ن602/ق