از سفر به ایران تا صدور فتوای جهاد علیه اسرائیل/ شیخ الازهر با بیش از صد عنوان تالیف

خبرگزاری رسا ـ گروه بین‌الملل: در شماره سیزدهم از «رهبران الازهر مصر» به معرّفی سه تن از مهمترین شخصیت‌های دینی تاثیرگذار الازهر خواهیم پرداخت. شخصيت‌هایی که برخی از آنان دانش آموخته جامعه شناسی و روانشناسی در کشورهای غربی نیز بوده و اصلاحات ساختاری مهمی را در الازهر اجرا کردند.

40. شیخ حسن مأمون
 حسن حسن مصطفى مأمون بحي الخليفة چهل و چهارمین شیخ الازهر مصر است که در 10 ذی‌الحجة سال 1311 قاهره به دنیا آمد.
در کودکی با تربیت صحیح اسلامی آشنا شد. پدرش امام جماعت مسجد الفتح بود و همین سبب شد تا در کودکی قرآن را حفظ کند.

دروس متداول حوزوی مانند تفسیر، حدیث، فقه و اصول، علم کلام و ادبیات عرب را در نزد اساتید بزرگ روزگارش فراگرفت. با اتمام دروس دینی به مدرسه قضاوت وارد شد. در سال 1918م با فارغ التحصیلی به عنوان قاضی انتخاب شد.

پس از سال‌ها خدمت در منصب قضاوت با پیشنهاد وزیر دادگستری به مجلس وزرا به عنوان مفتی مصر انتخاب شد تا همگان از علم و تجربه وی بهره ببرند. از ویژگی‌های شخصیتی شیخ مأمون تسلّط به زبان فرانسوی و انگلیسی است.

ریاست الازهر
شیخ مأمون با تصمیم حکومت به عنوان شیخ الازهر انتخاب شد. تصمیم‌های وی به حدّی مهم بود که برخی از آنها تا کنون ادامه یافته است. وی با وجود اشتغال به منصب شیخ الازهر اما هیچگاه از تدریس به طلاب بخش قضاوت دانشکده الهیات دست نکشید.

شیخ مأمون به دلیل بیماری پس از مدتی از ریاست الازهر استعفا داد اما همچنان به تدریس و تدوین کتاب مشغول بود همانگونه که به عنوان ناظر کمیته تالیف موسوعه فقهی مشغول به فعالیت بود.

مواضع شیخ مأمون
وی زمانی که به عنوان قاضی به سودان فرستاده شد به شدت با اشغالگری انگلیس در آنجا به مقابله پرداخت. همزمان با جنگ جهانی دوم و بالاگرفتن آتش درگیری‌ها شیخ مامون که نسبت به تمامیت ارضی این کشور حساس بود اجازه نداد تا هیچ یک از مصری‌ها به عنوان قاضی سودان انتخاب شود.

از سوی دیگر زمانی که یهودیان مسجد الاقصی را به آتش کشیدند شیخ مامون با ارسال پیامی به مسلمانان جهان گفت: «خداوند جهاد را بر تمامی مسلمانان علیه هر متجاوزی به سرزمین‌های اسلامی واجب کرده است. به آتش کشیدن خانه الهی و سومین حرم شریف جنایتی غیر قابل اغماض است.»

تألیفات
از شیخ مأمون تالیفات فراوانی به جا مانده است از جمله:
1. نظارت بر هیأت علمی تألیف بزرگترین موسوعه فقهی اهل سنت.
2. مجموعه فتواهای شیخ مأمون
3.جهاد در اسلام
4.تفسر سوره‌های قرآن

41. شیخ محمد الفحام
محمد الفحام چهل و پنجمین شیخ الازهر در اسکندریه مصر به دنیا آمد. در کودکی قرآن را فرا گرفت و به مدرسه دینی شهر خود وارد شد. مدرسه اسکندریه این ویژگی را داشت که علمای طراز اول در آنجا تدریس کرده و دارای جو علمی بسیار خوبی بود.

زمانی که شیخ فحام در مدرسه اسکندریه مشغول به تحصیل بود هیأتی از علمای الازهر در ایام امتحانات برای بازدید به این مدرسه آمدند. شیخ البشری از فحام پرسید که برخی از نحاة نایب فاعل را «مفعول الذی لم یسمّ فاعله» می‌نامند به نظر تو کدامیک صحیح است؟ شیخ فحام در پاسخ گفت نایب فاعل به دو دلیل صحیح است اول آنکه از نظر عبارتی مختصرتر است و دوم آنکه در برخی موارد غیر از مفعول مانند ظرف یا جار و مجرور به عنوان نایب فاعل انتخاب می‌شود. این پاسخ تحسین هیأت امتحانات را برانگیخت.

شیخ فحام در زمانی که دانش آموز دبیرستان بود کتابی را در علم منطق و در باب موجّهات تالیف کرد و به عنوان کتاب درسی به سایر دانش آموزان ارائه شد. وی شب‌ها تا صبح مشغول به تحصیل بود و با سفر به مناطق مختلف به دنبال کسب علم و دانش از علمای جهان برآمد.

پس از مدتی به عنوان استاد ادبیات و علوم فلسفی و منطق به تدریس روی آورد. با مذاکرات استادش عبدالسلام به عنوان کارمند دیلپمات کنسولگری ژاپن استخدام شد. مدتی بعد به فرانسه رفت و با وجود شروع جنگ جهانی دوم از تحصیل باز نایستاد تا آنکه توانست دکترای خود را با تهیه معجم عربی فرانسوی در علم نحو و صرف از دانشگاه سوربن دریافت کند.

در 1971م با دعوت سازمان اوقاف به ایران آمد و از شهرهای مهم ایران مانند تهران و اصفهان و قم بازدید کرد و با علما و شخصیت‌های دینی شیعه دیدار کرد. تاکید بر وحدت امت اسلامی از مهمترین دستاوردهای این سفر بود.

ریاست الازهر
شیخ فحام در رجب 1389هـ.ق به عنوان شیخ الازهر برگزیده شد. با انتخاب به عنوان شیخ الازهر ارتباطات خود با علما و شخصیت‌های دینی جهان اسلام را افزایش داد و با استفاده از تجربه‌های فراوانی که در طول سالیان متمادی کسب کرد توانست مشکلات و بحران‌های مصر را مدیریت کند.

هرچند که شخصیت شیخ فهام شخصیتی کاملا علمی و مدیریتی است اما مشخص نیست که چرا پس از مدتی از منصب شیخ الازهر کناره گیری کرد. گمانه زنی‌ها می‌گویند که وی استعفا داده در مقابل اما برخی معتقدند که وی مجبور به استعفا شده است.

تألیفات
از شیخ فحام آثار فراوانی به جا مانده که در ذیل به برخی از آنها اشاره می‌شود:
1. کتابی در منطق موجّهات
2. سیبویه که در آن آراء و نظرات سیبویه و سایر نحویان را فارغ از تعصّب به نقد کشیده است.
3. مسلمانان و بازپس‌گیری بیت المقدس
4. مقالات متعدد به زبان عربی و فرانسوی

42. شیخ عبدالحلیم محمود
عبد الحليم محمود چهل و ششمین شیخ الازهر مصر در 15 ذی‌القعده 1397هـ ق در یکی از استان‌های شرقی مصر به دنیا آمد. پدرش از کسانی است که سابقه آموزش در الازهر را دارد اما درس را نیمه کاره رها کرد.

شیخ محمود که از کودکی عاشق فراگرفتن علوم دینی بود در سال 1923م  پس از حفظ قرآن کریم به الازهر پیوست. دروس دینی مانند ادبیات عرب، کلام، تفسیر، اخلاق، منطق، فقه و اصول و سایر علوم را یکی پس از دیگری فرا گرفت.

پس از فارغ التحصیلی از الازهر، به فرانسه مهاجرت کرد و در آنجا در تاریخ ادیان، فلسفه، جامعه شناسی و روانشناسی مشغول به تحصیل شد. در فرانسه به بعثه الازهر پیوست و توانست موضوع دکترای خود را با عنوان تصوّف اسلامی با درجه عالی به پایان برساند.

وی ضمن بازگشت به کشورش به عنوان استاد علم النفس در دانشکده زبان عربی الازهر مشغول به تحصیل شد. اندکی بعد به سمت استاد فلسفه در دانشکده اصول دین برگزیده شد. سپس به عضویت در مجمع پژوهش‌های اسلامی درآمد تا آنجا که توانست سمت وزیر اوقاف را از آن خود کند.

ریاست الازهر
شیخ محمود به مدت پنج سال به عنوان شیخ الازهر مشغول به فعالیت بود. مهمترین اقداماتی که وی در این سال‌ها انجام داد عبارتند از:
1. صدور قانون الازهر پیرامون گسترش آموزش مدرن
2. تعلیق جمعیت کبار علمای الازهر
3. راه اندازی کتابخانه عظیمی از مولفان و پژوهشگران
4. گسترش زیرساخت‌های دانشگاه

از دیگر فعالیت‌های شیخ محمود می‌توان به ایجاد موسسه‌های دینی در عراق، جشنواره امام غزالی در دمشق، وضع قانون‌ جدید برای تعلیم دینی در قطر و ... می‌توان نام برد.

شیخ و قانون احوال شخصیه
در زمان شیخ محمود دیدگاه مشخصی نسبت به مسائل دینی و احوال شخصیه وجود داشت با این وجود زمانی که عائشه راتب درصدد صدور قانون احوال شخصیه بدون رجوع به الازهر برآمد، شیخ محمود ضمن مخالفت با این قانون تاکید کرد که بندهایی در قانون احوال شخصیه پیشنهادی وجود دارد که با شریعت اسلامی منافی است.

وی با صدور پیامی نسبت به صدور هرگونه قانون خارج از چهارچوب شریعت اسلامی و بدون هماهنگی و مشورت با الازهر هشدار داد. شیخ محمود با ارسال نامه‌های جداگانه به شخصیت‌های سیاسی و دینی تاکید کرد که نمی‌توان با صدور قانونی مساله طلاق را بدون رجوع به تعالیم دینی در چهارچوب قانون گنجاند.

شیخ محمود به اندازه‌ای در میان علما نفوذ و مقبولیت داشت که شیخ شلتوت عالم بزرگ اهل سنت مصر درباره وی گفته است: «شیخ محمود عالم، متفکر، دارای قدرت استدلال، سخنور و سخنران بسیار حاذق است.»

تالیفات
از شیخ محمود بیش از صد اثر در موضوعات مختلف فقهی، سیاسی، فلسفی، تصوّف، جامعه شناسی و ... موجود است که در ذیل به مهمترین این تالیفات اشاره خواهیم کرد:

1. «اسرار العبادات فی الاسلام» این کتاب مهمترین اثر شیخ محمود است که در آن مباحث فلسفه عبادات را از دریچه اسلامی مورد بررسی قرار داده و با تببین سایر مکاتب فلسفی به غنای فلسفه اسلامی در برابر فلسفه غرب اشاره می‌کند.
2. دلایل نبوت و معجزات پیامبر اکرم(ص)
3. فلسفه یونان ریشه‌ها و پیشرفت‌ها
4. اخلاق در فلسفه جدید
5. اروپا و اسلام
6. اسلام و عقل

981/ب920/ک