بررسی و نقد تداخل آیات مکی و مدنی در یک اثر

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی کتاب بررسی و نقد تداخل آیات مکی و مدنی، نوشته قاسم فائز را در 500 جلد چاپ و روانه بازار کرد.

قرآن کریم، کتاب و کلام خداوند علیم و حکیم است که بر قلب نازنین پیامبر رحمت نازل شده است. قرآن آخرین کتاب خدا برای هدایت جامعه بشری است؛ از این رو جامع و کامل بوده و در واقع، آخرین نقشه الهی برای سعادت انسان است.

این کتاب آسمانی دربردارنده همه معارف الهی و تفسیر کاملی از عالم هستی از مبدأ تا معاد و نیز همه ارزش‌ها و فضیلت‌ها و بایدها و نبایدهایی است که انسان با هر رنگ و نژاد و ملیت و زبان، تا روز قیامت برای حرکت تعاملی و هدایتمند خود به آن نیاز دارد.

از ویژگی‌های قرآن که از ابعاد اعجازی آن نیز محسوب می شود، وحدت و یکپارچگی و هماهنگی کامل میان همه آموزه‌ها و حقایق و معارف آن و نبود کوچک‌ترین اختلاف و تضاد و تناقضی در آن است.

مؤلف در مقدمه درباره کتاب چنین آورده است:

«در بیشتر کتب علوم قرآنی آیات مکی و مدنی بر مبنای سه عنصر خطاب، مکان و زمان تعریف شده‌اند، ولی بهترین تعریف جامع و مانع در این باره تعرف بر مبنای زمان است. از این رو، آیه مکی آیه‌ای است که قبل از هجرت نازل شده و آیه مدنی آیه‌ای است که بعد از هجرت نازل شده باشد ولو در مکه.

با این حال، برخی آیات وجود دارند که ذیل آیات مستثنیات جای می‌گیرند و در آنها آیات مکی و مدنی با یکدیگر تداخل می‌یابند؛ بدین معنا که به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله آیه‌ای مدنی در سوره‌ای مکی قرار گرفته است و بالعکس. حتی گاهی قسمتی از یک آیه، مدنی و قسمت دیگر مکی است.

در برخی کتاب های حدیث، علوم قرآن، تاریخ قرآن و تفسیر آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله بعضی از آیات مکی را در داخل سوره‌های مدنی و بالعکس قرار می‌داد.

آیا واقعا چنین تداخل‌هایی به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله یا صحابه انجام شده است؟ این تحقیق بر آن است که ثابت کند چنین عملکردی با طبیعت زبان و فصاحت و بلاغت سازگار نیست و در قرآن که بلیغ‌ترین متن است، صورت نگرفته است».

این اثر در سه فصل تهیه و تنظیم شده است و نویسنده در فصل نخست با عنوان «سوره‌های مکی و مدنی»، به تعریف و شناخت سوره‌های مکی و مدنی، روش شناخت قرآن در مکی و مدنی، فواید این سوره‌ها و... پرداخته است.

فصل دوم این اثر نیز دو بخش با عناوین «آیات استثنا در کتاب الاتقان» و «بررسی تداخل آیات مکی و مدنی با توجه به نوشت‌افزارهای نگارش قرآن» دارد و نویسنده در فصل سوم عنوان «بررسی سوره‌هایی که آیاتی از آنها استثنا شده است» بررسی کرده است.

همچنین نویسنده در پشت جلد، کتاب را چنین معرفی کرده است:

«شناخت سوره‌ها و آیه‌های مکی و مدنی یکی از موضوع‌های مهم در علوم قرآنی است که در فهم متن قرآن تاثیر بسزایی دارد. با این حال، معیار ثابتی در بازشناسی این دو وجود ندارد و بیشترین دلیل در این باره روایت‌‌هاست. افزون بر این، وجود آیه‌های مکی در سوره‌های مدنی و به عکس، کاوشی بیشتر را در این باره می‌طلبد.

کتاب حاضر با چنین هدفی نگاشته شده است و مؤلف آن پس از تبیین معیارهای شناخت سوره‌های مکی و مدنی، به بررسی تداخل آیه‌های مکی در سوره‌های مدنی پرداخته و زیر عنوان «آیات مستثنیات» اینگونه آیه‌ها را طبق ترتیب سوره‌های قرآن کاویده و از چند و چون آن سخن گفته است.

ارجاع به منابع معتبر علوم قرآنی و تفسیر و تبیین تاریخی و زبانی آیات مستثنیات از ویژگی‌های این کتاب است که برای دانشجویان علوم قرآنی و علاقه‌مندان پژوهش‌های قرآنی مفید خواهد بود».

آثار دیگر نویسنده

قاسم فائز، نویسنده و استادیار دانشگاه تهران است و کتاب‌های «مرجع ضمیر در قرآن کریم و نقش آن در تفسیر»، «علوم بلاغت علم بیان»، «فرهنگ عرب جاهلی از زبان قرآن»، «بت‌پرستی عرب جاهلی از منظر قرآن»، «علوم قرآنی»، «آشنایی با حدیث شیعه» و «تاریخ قرآن» را تألیف کرده است.

گفتنی است، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی کتاب بررسی و نقد تداخل آیات مکی و مدنی را در سال 1395 به صورت قطع وزیری و با قیمت 18000 تومان در 442 صفحه چاپ و روانه بازار کرده است./907/ن ۶۰۱/ش