بررسی و نقد تداخل آیات مکی و مدنی در یک اثر

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، کتاب «بررسی و نقد تداخل آیات مکی و مدنی» را به قلم  دکتر قاسم فائز، دانشیار دانشگاه تهران منتشر کرده است.

از ویژگی‌های قرآن که از ابعاد اعجازی آن نیز محسوب می‌شود، وحدت و یکپارچگی و هماهنگی کامل  میان همه آموزه‌ها و حقایق و معارف آن است و کوچک ترین اختلاف و نضاد و تناقضی در آن وجودندارد، از این رو در معرفی پشت جلد کتاب چنین آمده است:

شناخت سوره‌ها و آیه های مکی و مدنی یکی از موضوع‌های مهم در علوم قرآنی است که در فهم متن قرآن تاثیری بسزا دارد. با این حال، معیار ثابتی در بازشناسی این دو وجود ندارد و بیشترین دلیل در این باره روایت‌هاست.

افزون بر این، وجود آیه‌های مکی در سوره‌های مدنی و به عکس کاوشی بیشتر را در این باره می‌طلبد. این کتاب  با چنین هدفی نگاشته شده است و مؤلف آن پس از تبیین معیارهای شناخت سوره‌های مکی و مدنی، به بررسی تداخل آیه­‌های مکی در سوره‌های مدنی پرداخته و زیر عنوان (آیات مستثنیات) این گونه آیه‌ها را طبق ترتیب سوره‌های قرآن کاویده و از چند و چون آن سخن گفته است.

این کتاب پس از سخن ناشر و مقدمه در سه فصل با عنوان‌های «سوره­ های مکی و مدنی»، «آیات استثنا شده»، « سوره‌های استثنا شده» و همچنین « فرجام  سخن» تهیه و تنظیم شده و نویسنده در فصل نخست به موضوعاتی همچون تعریف، شناخت و ویژگی‌های سوره‌های مکی و مدنی، روش شناخت قرآن مکی و مدنی و فواید این سوره‌ها پرداخته است.

در فصل دوم این اثر نیز دو بخش با عناوین «آیات استثنا در کتاب الاتقان» و «بررسی تداخل آیات مکی و مدنی با توجه به نوشت افزارهای نگارش قرآن» امده  و در فصل سوم موضوع «بررسی سوره‌هایی که آیاتی از آنها استثنا شده است» مطرح شده است.

 197 آیه مدنی در سوره‌های مکی و 26 آیه مکی در سوره‌های مدنی و در مجموع، 223 آیه متداخل و به عبارت دیگر مستثنا هست؛ از این رو،  مؤلف در نقد «نظریه استثنا» در  پایان این کتاب  چنین گفته است:

مسأله استثنا یا تداخل آیات مکی و مدنی از ابعاد مختلف فیزیکی، روایی، عقلی و زبان شناختی(بلاغی) قابل بررسی و نقد است:

۱- از لحاظ فیزیکی: با توجه به نوع نوشت‌افزارهای رایج در صدر اسلام، ازقبیل کتف، عسیب، قتف، کرانیف و سنگ، پوست و اندکی کاغذ که گران بوده است، حذف آیه‌ای از یکی از آن نوشت افزارها یا اضافه کردن آن به داخل آن نوشت افزارها بعد از نگارش اولیه، کاری بس دشوار بوده ، اگر نگوییم غیر ممکن بوده است.

از این گذشته، حذف و اضافه کردن آیه‌ای از سینه‌ها بعد از حفظ آن و نیز از نسخه‌های اصحاب دور و نزدیک کاری غیر ممکن می‌نماید مگر به ید قدرت خدا که دلیلی بر اینکه خدا این کار را از مجرای غیر طبیعی خود یعنی قدرت اعجاز خود انجام داده باشد، نداریم.

ما هیچ آیه و حدیثی نیز در این باره نداریم. همین نکته،دلیل محکمی بر عدم تداخل قرآن مکی و مدنی است.

۲- اینکه قسمتی از یک سوره در مکه و قسمت دیگری از  آن در مدینه نازل شده باشد، امری غیر طبیعی و بسیار عجیب است. و خلاف قانون طبیعی بلاغت زبان؛  چون تداخل سخنان  غیرهم‌زمان با بلاغت سازگار نیست.

۳- این استثنا غالبا مستند به روایات غیر معصوم‌اند و از پیامبر و ائمه(ع) روایتی دال بر استثنا به طور صریح وارد نشده است و قائلان به استثنا هیچ گاه  نتواسته‌اند به دلیل قطعی که از پیامبر(ص) و یا از ائمه(ع) نقل  شده باشد تمسک کنند،‌ بلکه  صرفا این قبیل استثناها از روی ظن و حدس است.  همین امر ما را وامی‌دارد که هیچ دلیلی  برای این استثناها نداریم.

۴. ظاهرا روایات مستثنیات، نظر خود روایان است؛ مثل ابن عباس، مجاهد، قتاده و حسن بصری.

۵. هیچ فایده‌ای در مسأله استثنا وجود ندارد. در گزارش‌ها  هیچ حکمتی  از پیامبر(ص) یا صحابه  یا تابعین برای چنین کاری نقل نشده است، و این، غیر عادی است.

۶. یکی از دلایل نادرستی این استثناها آن است که  بسیاری از تفاسیر دیگر به آنها اشاره نکرده‌اند.

۷. اگر چنین کاری حکمتی عقلانی داشته باشد باید در یین  سوره‌های مکی و مدنی نیز چنین تداخلی انجام شده باشد؛ در صورتی که هیچ گزارشی در این باره نقل نشده است.

بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، کتاب «بررسی و نقد تداخل آیات مکی و مدنی» را در شمارگان ۵۰۰ نسخه و قطع وزیری به قمیت ۱۸۰۰۰ تومان منتشر کرده است و علاقه‌مندان برای تهیه این اثر می‌توانند به فروشگاه‌های کتاب بنیاد پژوهش‌های اسلامی  آستان قدس رضوی مراجعه کنند./۹۹۸/پ ۲۰۲/ش