سی و یکمین شماره فصلنامه حسنا در بازار نشر+ چکیده
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، مؤسسه تفسیر و پژوهش قرآن رهپویان سیدالشهدا(ع)، سی و یکمین شماره فصلنامه تخصصی تفسیر، علوم قرآن و حدیث «حسنا» ویژه زمستان 95 را به مدیر مسؤولی حمیده شریعتی نیاسر منتشر کرد.
در این شماره این مقالات پیش روی ما قرار گرفته است:
بررسي صفات خبري اعضاء و جوارح داشتن خداوند در تفاسير فريقين
معناداري يا بي معنايي گزاره هاي قرآن
منشأ اختلاف خطِ واژگان همسانِ قرآن در قرائات ده گانه
معيارهاي تشخيص روايات جعلي اسباب نزول
اثرپذيري بازرگان از جریانهای عصري، در تفسير قرآن
تفسير فقهي آيات قرعه
شيوه تفسير بياني در «التفسير البياني»
بررسی صفات خبری موهم داشتن اعضاء و جوارح برای خداوند با نظر به تفاسیر شیعه و اهل سنّت
مهرداد صفرزاده، سمیرا حیاتی و عبدالحسین شورچه
چکیده: یکی از مباحث مهم و اساسی «توحید و خداشناسی» مبحث صفات خداوند است. وجود آیات فراوان مربوط به صفات الهی و کیفیّت طرح آنها از سوی قرآن، امری است که از دیرباز ذهن متکلّمان و مفسّران این کتاب آسمانی را به خود مشغول ساخته است. بهویژه آیاتی که به ظاهر برای خداوند، صفات و خصوصیّاتی، همانند صفات مخلوقات و ممکنات نسبت میدهد. که بیانگر داشتن دست، وجه، ید، عین و ساق خداوند است. مفسّران عمدتاً این قبیل آیات را در گروه متشابهات به حساب آورده و تحت عنوان صفات خبری یا آیات تشبیهی، مورد بحث و بررسی قرار داده اند و هر کدام با معیارها و ملاکهای خود به سراغ این آیات رفته و به تفسیر آن پرداخته اند.
در این میان میان مفسّران شیعه و اهل سنّت به دلیل گستره فکری و اندیشههای کلامی و داشتن اصول و پایههای عقیدتی، در طول تاریخ اسلام هر کدام روش خاصّی را در تفسیر آیات متشابه صفات الهی دنبال کردهاند. هر چند که در موارد متعدّدی تفسیر مشترکی ارائه دادهاند.
در این پژوهش متون مختلف تفسیری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است و این نتیجه حاصل شده که مفسّرانی که در تفسیرشان، اینگونه آیات را در کنار آیات محکم قرار داده و با دلایل عقلی و نقلی و تأویل آنها، خداوند را از هرگونه نقص و عیب و تشبیه و تجسم منزّه دانسته اند نسبت به سایر مفسّران دیگر در اینباره جامع و دقیق سخن گفته اند.
معناداری یا بیمعنایی گزارههای قرآن
مینا شمخی
چکیده: معناداری و یا بیمعنایی گزارههای دینی یکی از اصول و مبانی مهم در تفسیر متون مقدس به حساب میآید؛ زیرا اگر چنین گزارههایی بیمعنا بوده و فقط در سطح گزارههایی برای بیان احساسات دینداران و مانند آن باشد، نمیتوان با تکیه بر آنها به فهم دقیق و کاملتر آیات الهی دست یافت ولی در صورت معنادار دانستن متون دینی میتوان به این هدف رسید. این موضوع که عمدتاً درباره عهد قدیم وجدید مطرح بوده است؛ توسط برخی نویسندگان معاصر به متن قرآن نیزکشانده شده است.
در نظریه کاربردی معنا، هر لفظی در حوزه استعمالی خودش معنادار تلقی میشود، بر این اساس گزارههای دینی در حوزه استعمالی خود معنادار خواهند بود. تحقیق دراین نوشتار به روش کتابخانهای و با استفاده از تحلیل دادهها و نظریات مختلف در زمینه ماهیت معناداری گزارههای قرآنی صورت گرفته است. در اثبات وتبیین معناداری عبارات قرآنی از شواهد و دلایل مختلفی مدد گرفته شده است که در دو دسته کلی شواهد درون متنی(قرآن - روایات) و شواهد برون متنی (عقلی – کلامی) مطرح شده است. بنابراین گزارههای قرآنی، معنادار و ناظر به واقع هستند.
منشأ اختلاف خطِ واژگان همسانِ قرآن در قرائات ده گانه
مصیب مرزبانی و شیدا کریمی
چکیده: رسم الخط مصحف همان خط ویژه نگارش واژگان قرآن کریم است که به اعتقاد اکثر اندیشمندان حوزه قرآن، اصالتی به قدمت نگارش اولیّه قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله دارد که در نگارشهای بعدی قرآن- در زمان خلیفه اوّل و سوّم و ...- مورد استفاده قرار گرفت. درباره ماهیّت این رسم الخط و تفاوتهای خطی واژگان همسان در آن، سه نظریه توقیفی بودن (تفاوتهای خطی حکیمانه و به دستور خداوند است)؛ اجتهادی بودن (تفاوتهای خطی، غلطهای املایی ناشی از کم توجهی یا بی سوادی کاتبان وحی است) و در آخر، خط قرآن حاوی سنتهای املایی (تفاوتهای خطی امری مرسوم در میان خطوط مختلف دیگر بوده که کاتبان وحی این مسئله را از خطوط دیگر وام گرفته و وارد رسم المصحف کردند) است که علاوه بر سه نظر مذکور، چهارمین نظر را میتوان تأثیر اختلاف قرائات در شکل گیری رسم الخط مصحف و خاصّه، تفاوتهای موجود در آن دانست که در این مقاله مورد بررسی قرار می گیرد. در این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی و ابزار کتابخانه ای سعی داریم که تعدادی از واژگان همسان با رسم الخط متفاوت را استخراج و نحوه قرائت قاریان ده گانه پیرامون آنان را، جویا شده و در نهایت بیان کنیم که در شکل گیری رسم الخط مصحف و تفاوتهای موجود در آن، اختلاف قرائات مؤثر نبوده و بلکه، رسم الخط مصحف در شکل گیری قرائات ضعیف و واحد –قرائات غیر از عاصم- تأثیر بسزایی داشته است.
معیارهای تشخیص روایات جعلی اسباب نزول
ناصر عابدینی
چکیده:روایات اسباب نزول همانند سایر روایات دیگر در طول تاریخ از پدیدهای به نام« جعل» در امان نبوده است و روایات جعلی همچون سایر حوزه های حدیث به این حوزه نیز راه یافته است. مخالفت با قرآن، مخالفت با عقل، مخالفت با اجماع، ضعف سندی، قراین معنوی؛ از جمله معیارها و مولفه های تشخیص روایات جعلی است. اما در حوزه اسباب نزول علاوه بر موارد فوق؛ مخالفت با تاریخ، هماهنگی با جریانهای حاکم، خلط جری و تطبیق با سبب نزول، مهمترین عامل در پیدایش روایات جعلی اسباب نزول بوده که نویسنده با ذکر شواهدی در این پژوهش به اثبات آن پرداخته است.
اثرپذیری بازرگان از جریانهای عصری، در تفسیر قرآن
حمیدرضا فهیمی تبار و مریم جدادی
چکیده: با گذر زمان و نمود مکاتب مادیگرا در اروپا و به تَبَع آن ممالک اسلامی، تفسیر قرآن هم سمت و سوی جدیدی یافت به نحوی که مفسران از همین اندیشهها و تحولات عصر، در جهت تفسیر قرآن تأثیر پذیرفتند. این نظرات به مرور به ایران هم راه پیدا کرد. مهدی بازرگان از جمله مفسرانی است که این تأثیر را در تفسیر خود نشان داده است. به عبارتی بازرگان تا حد زیادی تفسیر خود را به نیازهای دوران و شبهه های برآمده از مکاتب عصری چون: لیبرالیسم، داروینسیم و کمونیسم و مارکسیسم و اندیشهها و نظریات مطرح شده مدرنیته همچون دموکراسی اختصاص داده است. این نوشتار که به شیوه کتابخانهای و توصیفی و تحلیلی فراهم آمده به چگونگی اثر پذیری تفسیر بازرگان از جریانهای روز پرداخته و ثابت کرده است که وی در تفسیر قرآن از این اندیشهها متأثر بوده و توانسته با استناد به آیات قرآنی، برخی اصول و نظریات مطرح شده در مکاتب ماتریالیستی و نیز جریانها و تحولات عصر خود –در قالب رد یا نقد و در برخی موارد، تأیید آنها- پاسخ دهد.
تفسیر فقهی آیات قرعه
محمد فاکر میبدی و حمید مروجی طبسی
چکیده: قاعده قرعه از قواعد کاربردی در زندگی اجتماعی بشر و از قواعد پذیرفته شده در اصول فقه به شمار میرود. این تحقیق در پی آن است که ضمن بررسی ابعاد مختلف قاعده قرعه از جمله دلایل پذیرش این قاعده، پیشینه بحث قرعه، چگونگی تسری آن از شرایع پیشین به شریعت اسلام، کاربرد و کارکرد قرعه، به ارایه تفسیری فقهی از آیات چهارگانهای که موضوع قرعه در آنها مطرح شده، بپردازد.
در این مسیر از شیوه کتابخانهای و بررسی منابع و کتب خاص این موضوع استفاده شده است.
در استدلال بر اثبات قرعه به آیات قرآن کریم، سنّت معصومین علیهم السلام، اجماع و بنای عقلا تمسّک شده است.
پیشینه بحث قرعه در شرایع الهی و دوران جاهلیت و تفاسیر مربوط به آیه چهل و چهارم سوره آل عمران در موضوع تعیین سرپرست حضرت مریم سلام الله علیها، آیات سوم و نودم سوره مائده در خصوص بیان تقسیم اموال در عصر جاهلی و آیه یکصد و چهل و یکم سوره صافات در موضوع نجات کشتی حامل حضرت یونس علیه السلام، در کنار استفاده از برخی روایات اهل بیت اطهار علیهم السلام، مجوز عمل به حکم قرعه را با عنایت به شیوههای مورد تأیید قرآن مجید در استفاده از قرعه صادر مینماید.
در چگونگی تسری احکام شرایع دیگر به شریعت اسلام دو راه بیان شده است: یکی استصحاب عدم نسخ، در دو حالت استصحاب احکام شریعت اسلام و استصحاب احکام شرایع سابق و دیگری احکام امضایی.
شیوه تفسیر بیانی در «التفسیر البیانی»
سید محمود طیب حسینی و ذبیح اله سهرابی کواری
عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
چکیده: وجود معانی عمیق در آیات قرآن، موجب می شود که برخی مفسران عصر کنونی بدون محدود کردن فهم قرآن در روشها و نگاه مفسرین گذشته و با استفاده از شیوههای جدید، البته با مبنا قرار دادن اصول حاکم بر تفسیر قرآن، روز به روز به نتایج نو و گاه دقیقتری از قرآن دست یابند، یکی از این شیوهها تفسیر بیانی است؛ در عصر حاضر بنت الشاطی با نامگذاری تفسیر خود به نام «التفسیرالبیانی» خواسته است تفاوت و تمایز روش خود را نسبت به تفاسیر ادبی گذشته نشان دهد؛ این مقاله در صدد معرفی شیوه های به کار رفته در این تفسیر است که مؤلف آن توانسته با بهرهگیری از آن یافته های دقیقتری را در تفسیر چندین سوره پایانی از قرآن ارائه دهد.
مؤلف در این تفسیر روشهای منظمی را مبنای کار خود قرار داده؛ از جمله: ضرورت تفسیر قرآن به صورت موضوعی البته به سبک خاص خود با استقصای همه آیات مربوطه؛ بهره گیری از روایات سبب نزول صرفا با هدف شناخت فضای نزول آیات؛ تبیین دلالت الفاظ قرآن در محدوده فهم مردمان عصر نزول؛ محوریت سیاق در فهم نصوص قرآن؛ و معیار قراردادن متن قرآن در مباحث نحوی، اعرابی و بلاغی.
گفتنی است، مؤسسه تفسیر و رهپویان سیدالشهدا(ع)، سی و یکمین شماره فصلنامه تخصصی «حسنا» را در 213 صفحه به قیمت 12000 تومان منتشر کرده است./۹۹۸/د ۱۰۲/ش