رهیافتی به شناخت دعا

چهارم. با صدای آهسته:

در سوره اعراف آمده است:« واذکر ربک فی نفسک تضرعا و خیفه و دون الجهد من القول باعذو و الآصال و لا تکن من الغافلین1؛ وپروردگارت را هر صبح و شام، در دل خود به زاری و ترس، بی آنکه صدایت را بلند کنی یاد کن از غافلان مباش».

روایت شده که فردی از پیامبر خدا (ص) پرسید: آیا پروردگار ما نزدیک است تا آهسته بخوانیمش، یا دور است تا آوازش دهیم؟ پس ای آیه نازل شد:« و اذا سألک عبادی عنی فانی قریب2؛ و هر گاه بندگانم از تو درباره من می پرسند، {بگو} من نزدیکم3». نیز پیامبر خدا (ص) فرموده است:« خداوند، سه کار را از شما ناخوش می دارد: بیهوده گویی در هنگام{تلاوت} قرآن، بلند کردن صدا در دعا، و دست بر کمر نهادن در حال نماز4».
نیز در ارشاد القلوب آمده است:« پیامبر خدا شنید که عده ای با صدای بلند، دعا می کنند ، فرمود: « صداهایتان را بلند نکنید. پروردگار شما کر نیست5».

آری، دعا به واقع سخن گفتن با کسی است که هیچ کس به اندازه او به انسان نزدیک نیست، بلکه از رگ کردن به انسان نزدیک تر است. بنابر این بلند کردن صدا در دعا خلاف ادب شمرده می شود. بویژه آنکه اگر این بلند کردن صدا به شکل ناهنجار نا متعارف باشد. در این باره مطالب دیگری وجود دارد که در بخش بعدی به آن اشاره خواهیم کرد.

پنجم. بلند کردن صدا در چند مورد:

با آنکه پیش تر گفته شد که دعا کردن با صدای بلند پسندیده نیست در برخی از روایات به نقل هایی بر می خوریم که بر طبق آن معصومان با فعل خود،همگان را به بلند دعا کردن تشویق و ترغیب نموده اند. اینک برخی از این نقل ها: درباره دعای امام حسین (ع) در روز عرفه آمده است:« آن هنگام امام، صدایش را بلند کرد و نگاهش را به آسمان دوخت و در حالی که از چشمانش چون مشک، اشک می ریخت، با بلند ترین صدایش فریاد زد: ای شنواترین شنوندگان... سپس دیگران هم صدا با بانگ گریه سر دادند6».

عبدالرحمان بن حجاج می گوید: امام صادق (ع) آخر شب که بر می خواست صدایش را بلند می کرد، به طوری که اهل خانه بشنوند و می گفت: «بار خدایا، مرا در هراس ایستگاه قیامت کمک فرما...7».

پرسش این است که اگر بلند کردن صدا مذموم است، چرا در مواردی معصومان (ع) با بلند کردن صدای خود در دقت دعا همگان را به آن سفارش کرده اند؟! در پاسخ باید گفت: ناپسندی بلند کردن صدا در دعا، موضوعی عرفی است که در کمیت و کیفیت آن ،داوری عرف دخالت دارد. عرف نیز میان فردی که طلبکارانه و بی ادبانه، با صدای ناهنجار خود فریاد می زند از خدا، حاجت خود را می طلبد و کسی که همانند امام حسین (ع) در میان دعا حال معنوی به او دست می دهد و با دل سوزان و صدای بلند خدایش را می خواند فرق می نهد. از این رو در برداشت از این موضوع باید حالات و مقامات و دیگر اقتضائات را در نظر گرفت. نیز بایدمیان صدای بلند اما پرسوز و روح نواز و صدای بلند ولی دلخراش و آزاردهنده (و گاه از روی طلبکاری و بی ادبی) فرق قائل شد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. اعراف/205
2. بقره/186
3. عوالی الالی،ج2،ص82،ح218؛ مجمع البیان، ج1، ص500
4. کنزالعمال، ج16،ص38،ح43834
5. ارشادالقلوب،ص154
6. البلدالامین،ص258؛بحارالانوار،ج98،ص214،ح2
7. کافی، ج2، ص538،ح13