گزارشی از نشست نقد و بررسی کتاب «تاریخ تمدن»

به گزارش سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، نشست تخصصی نقد و بررسی کتاب «تاریخ تمدن» از مجموعه‌ آثار «موسوعه معارف شیعه» با حضور مؤلف اثر، حجت‌الاسلام محسن الویری و ناقدان دکتر صفری فروشانی و حجت‌الاسلام حمیدرضا مطهری در دانشگاه باقرالعلوم(علیه‌السلام) برگزار شد.

این نشست به همت انجمن علمی تاریخ اجتماعی شیعیان (فائزون) و با همکاری انجمن تاریخ‌پژوهان و انجمن مطالعات تمدنی حوزه علمیه برگزار شد.

در آغاز جلسه، محسن حمیدی دبیر نشست، ضمن تبریک اعیاد شعبانیه و روز جوان، به معرفی فعالیت‌های انجمن فائزون پرداخت و بر رویکرد تمدنی آن در تبیین زیست اجتماعی شیعیان تأکید کرد.

وی یادآور شد که کتاب «تاریخ تمدن» بخشی از کلان‌پروژه «موسوعه معارف شیعه» به‌سرپرستی آیت‌الله جعفر سبحانی است که تاکنون ۱۱ جلد آن منتشر شده است.

تبیین مبانی نظری از سوی مؤلف

در بخش نخست، حجت‌الاسلام الویری با اشاره به ضرورت «نهضت دایره‌المعارف‌نویسی برای مکتب اهل‌بیت(ع)»، دو محور اصلی نگارش خود را بیان کرد: نخست، لزوم ارائه تصویری علمی و منسجم از تمدن شیعی با مخاطب جهانی؛ دوم، تبیین حیات تمدنی شیعه به‌عنوان جریانی پویا و متمایز از تمدن کلان اسلامی.

وی تصریح کرد که «تمدن اسلامی دچار فراز و نشیب تاریخی شده، اما تمدن شیعی همواره روندی صعودی و بالنده داشته است». به گفته او، این اثر با رویکرد دانشنامه‌ای و در نهایت ایجاز نگاشته شده و هر بند آن قابلیت تبدیل به یک موضوع پژوهشی مستقل را دارد.

نقدهای دکتر صفری: ابهام مفهومی و چالش دوره‌بندی

دکتر صفری فروشانی ضمن تقدیر از تسلط علمی مؤلف، به چند نکته انتقادی پرداخت.

وی عنوان کتاب را بدون قید «شیعه» ناکافی برای نمایه‌سازی دانست و تعریف تمدن در اثر را کلی ارزیابی کرد. وی واژه‌ی «خرده‌تمدن» را نامناسب دانسته و آن را کوچک‌انگاری تمدن شیعی خواند. همچنین با نقد مدل پنج‌دوره‌ای اثر، به‌ویژه «عصر چالش هویتی با غرب»، خواستار بازنگری در دوره‌بندی و افزودن ابزارهای بصری چون نقشه و نمودار شد.

نقدهای حجت‌الاسلام مطهری: فاصله نظریه از واقعیت تاریخی

در ادامه، حجت‌الاسلام حمیدرضا مطهری ضمن تحسین نثر روان کتاب، تأکید کرد تمدن‌پژوهی در قم نباید به مباحث انتزاعی و «ضد تاریخی» تبدیل شود.

وی به برخی ناهماهنگی‌های درون‌متنی مانند نبود کدگذاری عناوین، عدم توازن در حجم مطالب، و طولانی بودن بازه زمانی «عصر هویت‌یابی» اشاره کرد و پیشنهاد داد این دوره تا زمان امام رضا(ع) محدود شود. مطهری نیز بر حذف واژه «خرده‌تمدن» و جایگزینی آن با «تمدن شیعی» تأکید کرد.

پاسخ‌های مؤلف و جمع‌بندی نشست

در بخش پایانی، حجت‌الاسلام الویری ضمن استقبال از نقدها، توضیح داد که برخی محدودیت‌های ساختاری و حذف پاورقی‌ها ناشی از چارچوب‌های ناشر بوده است. 

وی درباره اصطلاح «خرده‌تمدن» گفت این واژه در معناشناسی جامعه‌شناختی صرفاً بیانگر نسبت «جزء به کل» است و بار ارزشی ندارد.

در ادامه، شرکت‌کنندگان پرسش‌هایی درباره ملاک‌های دوره‌بندی، نقش زنان، و جایگاه دولت‌هایی مانند ادریسیان مطرح کردند که با پاسخ تفصیلی مؤلف همراه شد.

این نشست با تأکید بر لزوم استمرار گفت‌وگوهای علمی میان پژوهشگران تاریخ و تمدن اسلامی، با ذکر صلوات بر محمد و آل محمد به کار خود پایان داد.