جنگ تبوک؛ نمونهای روشن از بازدارندگی پیشدستانه در منطق نبوی
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجتالاسلام والمسلمین رفیعی، سخنران حرم مطهر، در جلسه تفسیر قرآن کریم که در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) برگزار شد، با اشاره به ادامه تفسیر سوره توبه، به تشریح زمینهها و ابعاد تاریخی جنگ تبوک پرداخت.
وی با بیان اینکه در جلسات گذشته تفسیر سوره توبه تا آیه ۴۵ مطرح شده است، اظهار داشت: از آیه ۴۵ به بعد، آیات این سوره به ماجرای جنگ تبوک میپردازد و فهم درست این آیات، نیازمند آشنایی با شرایط تاریخی و اجتماعی آن مقطع است.
استاد حوزه و دانشگاه با توضیح موقعیت جغرافیایی تبوک گفت: تبوک در آن زمان منطقهای مرزی میان حجاز و شام و تحت نفوذ امپراتوری روم شرقی (بیزانس) بود و امروز به یکی از استانهای مهم عربستان سعودی تبدیل شده است. فاصله این منطقه تا مدینه حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ کیلومتر بود که پیمودن آن در شرایط آن روز، دشواریهای فراوانی داشت. پیامبر اکرم(ص) پس از دریافت گزارشهای متعدد از بازرگانان شام مبنی بر آمادگی روم برای حمله و حتی ترور پیامبر(ص)، تصمیم گرفتند پیشدستانه اقدام کرده و به سمت تبوک حرکت کنند. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که هوا بسیار گرم، فصل برداشت خرما بود و مسیر نیز با طوفانهای سوزان و کمبود امکانات همراه بود.
حجتالاسلام والمسلمین رفیعی با اشاره به بسیج عمومی مسلمانان برای این سفر دشوار تصریح کرد: پیامبر(ص) از ثروتمندان خواستند تمام توان مالی خود را برای حفظ اسلام به میدان بیاورند و از همه اقشار جامعه، جز افراد معذور واقعی، دعوت به حضور کردند. در نهایت، سپاهی حدود ۳۰ هزار نفره با تنها ۱۰ هزار مرکب شکل گرفت و بسیاری از رزمندگان بهصورت نوبتی از وسایل نقلیه استفاده میکردند.
وی ادامه داد: در مقابل این دعوت عمومی، منافقان با بهانهجوییهایی مانند سختی راه، دوری مسیر و نگرانیهای واهی، از همراهی با سپاه اسلام خودداری کردند که آیات سوره توبه به روشنی به همین رفتارها اشاره دارد.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: پس از حدود بیست روز حرکت طاقتفرسا، سپاه اسلام به منطقه تبوک رسید، اما برخلاف شایعات اولیه، هیچ لشکری از سوی روم شرقی در آنجا مستقر نبود. به نظر میرسد یا خبر حرکت مسلمانان به آنان رسیده و عقبنشینی کرده بودند یا اساساً دچار رعب و تردید شده بودند. این واقعه نشان داد که حرکت پیامبر(ص)، آخرین لشکرکشی و آخرین نمایش اقتدار و شوکت اسلام بود.
وی با بیان اینکه جنگ تبوک به لشکر سختی شهرت یافته است، تصریح کرد: سازماندهی سپاهی ۳۰ هزار نفره با تنها ۱۰ هزار مرکب، آن هم در گرمای شدید و مسیر طولانی، جلوهای از عزت، قدرت و روحیه نترس مسلمانان بود. پیامبر(ص) از ابتدا فرماندهان بخشهای مختلف لشکر را تعیین کردند و سپاه با نظم و انسجام کامل حرکت کرد.
حجتالاسلام والمسلمین رفیعی تأکید کرد: یکی از اهداف دشمن، ایجاد «سایه جنگ» و القای ترس برای گرفتن امتیاز بود، اما پیامبر(ص) با پیشدستی، این نقشه را خنثی کردند. در عین حال، ایشان آمادگی برای گفتوگو و دیپلماسی را نیز حفظ کردند و از همین رو، در تبوک نامهای دیگر برای امپراتور روم شرقی ارسال شد.
وی با اشاره به توقف حدود بیستروزه پیامبر(ص) در تبوک گفت: محل توقف پیامبر بعدها به «مسجد توبه» معروف شد که در دوره عمر بن عبدالعزیز ساخته شد. همچنین در مسیر این سفر، حدود ۱۷ مسجد به یاد محلهای توقف و نماز پیامبر(ص) بنا شده است که نشاندهنده اهمیت تاریخی این لشکرکشی است.
استاد حوزه و دانشگاه آثار و دستاوردهای جنگ تبوک را چنین برشمرد: نمایش شوکت و عظمت اسلام بدون وقوع درگیری نظامی، گفتوگو و تعامل پیامبر(ص) با سران و اسقفهای مسیحی مناطق مسیر، ارسال پیام اقتدار همراه با دیپلماسی به امپراتوری روم شرقی، و از همه مهمتر، آشکار شدن چهره واقعی منافقان.
وی افزود: در این سفر، گروهی از منافقان با بهانهتراشی از همراهی با سپاه اسلام خودداری کردند. قرآن کریم در آیات سوره توبه، این رفتار را افشا میکند و به پیامبر(ص) هشدار میدهد که این افراد در ادعای عذر، صادق نبودند. این آیات از مباحث مهم تفسیری است که در جلسات آینده به تفصیل درباره آن توضیح داده خواهد شد.
استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه برخی افراد تنها در شرایط رفاه و آسانی همراه بودند، اما در هنگام گرسنگی، تشنگی و سختی از حضور در جهاد سر باز زدند، اظهار داشت: آیات مورد بحث درباره منافقانی است که وعده همراهی دادند، اما در لحظه عمل، از حضور در میدان خودداری کردند. هرچند تعداد آنان زیاد نبود، اما همین گروه، ضربههای جدی به وحدت و روحیه جامعه اسلامی وارد کردند.
حجت الاسلام والمسلمین رفیعی با اشاره به یکی از حوادث کمتر شنیدهشده جنگ تبوک گفت: حتی در میان همان سیهزار نفری که همراه پیامبر(ص) حرکت کردند، عدهای منافق حضور داشتند که در بازگشت، تصمیم به ترور پیامبر(ص) در گردنهای موسوم به «عقبه» گرفتند. این توطئه با خبر دادن جبرئیل(ع) خنثی شد و حذیفه بن یمان عاملان آن را شناسایی کرد، اما پیامبر(ص) بهمنظور حفظ کیان اسلام و جلوگیری از التهاب اجتماعی، اجازه افشای اسامی آنان را ندادند.
وی افزود: این رفتار پیامبر(ص) نشان میدهد که گاهی رهبر جامعه اسلامی ناچار است برای مصالح بزرگتر، صبر پیشه کند و از برخوردهای شتابزده پرهیز نماید؛ حتی در برابر کسانی که خیانت آنان برایش روشن است.
حجتالاسلام والمسلمین رفیعی به حادثه دیگری از رفتار منافقان اشاره کرد و گفت: گروهی از منافقان که در جنگ شرکت نکرده بودند، در مدینه مسجدی در کنار مسجد قبا ساختند تا با ظاهری دینی، به جهاد و ولایت ضربه بزنند. قرآن کریم این مسجد را «مسجد ضرار» معرفی کرد و به پیامبر(ص) فرمان داد آن را تخریب کند؛ زیرا این بنا نه برای خدا، بلکه برای ایجاد تفرقه، تقویت کفر و مقابله با جریان حق ساخته شده بود.
استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: این ماجرا نشان میدهد که نفاق همیشه با چهره غیرمذهبی ظاهر نمیشود، بلکه گاهی با لباس دین، مسجد، و ظواهر مقدس به میدان میآید و همین امر، هوشیاری بیشتری را میطلبد.
وی با اشاره به آیه ۴۲ سوره توبه اظهار داشت: قرآن بهصراحت منافقان را خطاب قرار میدهد که اگر غنیمت و منفعت مالی در کار بود و مسیر کوتاه و آسان مینمود، حتماً همراه پیامبر(ص) حرکت میکردند، اما چون نه غنیمتی در میان بود و نه راهی نزدیک، بهانهجویی کرده و از حضور در میدان جهاد خودداری کردند. این رفتار، نشانه روشنی از نفاق و دروغگویی آنان است.
حجتالاسلام والمسلمین رفیعی با اشاره به آیه ۴۳ سوره توبه و برخی شبهات تفسیری پیرامون آن گفت: عدهای تلاش کردهاند این آیه را بهگونهای معنا کنند که گویی توبیخی نسبت به پیامبر اکرم(ص) در آن وجود دارد، در حالی که بر اساس دیدگاه عالمان بزرگی همچون علامه طباطبایی، این آیه نه تنها هیچگونه نقصی متوجه پیامبر(ص) نمیکند، بلکه در واقع افشاگر نفاق منافقان است. حتی اگر پیامبر(ص) به آنان اجازه هم نمیداد، آنان به هر حال از جهاد سر باز میزدند.
وی ادامه داد: قرآن در آیات بعدی تصریح میکند که مؤمنان واقعی هرگز برای ترک جهاد از پیامبر(ص) اجازه نمیگیرند؛ زیرا ایمان به خدا و قیامت، انسان را به میدان مسئولیت میکشاند. در مقابل، کسانی که بهانهتراشی میکنند و در پی گرفتن مجوز برای نرفتن هستند، همان منافقانیاند که دلهایشان دچار تردید و بیماری است.
استاد حوزه و دانشگاه با بیان نمونههایی تاریخی از مؤمنان راستین خاطرنشان کرد: در مقابل منافقان، افرادی بودند که حتی در حساسترین لحظات زندگی شخصی، دعوت جهاد را بر همه امور مقدم میداشتند و بدون درخواست هیچگونه معافیتی، در صف یاران پیامبر(ص) حاضر میشدند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ابعاد راهبردی جنگ تبوک گفت: این لشکرکشی، نمونهای روشن از ایستادگی در برابر تهدید دشمن و خنثیسازی جنگ روانی بود. دشمن با ایجاد فضای تهدید و ترس، بهدنبال امتیازگیری بود، اما پیامبر(ص) با پیشدستی و نمایش آمادگی کامل، این نقشه را ناکام گذاشتند؛ در عین حال که مسیر گفتوگو و دیپلماسی نیز باز بود.
حجتالاسلام والمسلمین رفیعی در پایان با تأکید بر ضرورت هوشیاری در برابر نفاق و نفوذ تصریح کرد: منافق همواره با چهرهای فریبنده وارد میشود و خطر او از دشمن آشکار بیشتر است. قرآن کریم در ماجرای تبوک، این حقیقت را برای همیشه تاریخ ثبت کرده تا جامعه اسلامی بداند حفظ عزت، وحدت و تبعیت از رهبری، شرط عبور از بحرانهاست.