کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» بهزودی منتشر میشود + پیشخرید
کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» بهزودی از سوی پژوهشگاه تخصصی شهید صدر منتشر میشود.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» بهزودی از سوی پژوهشگاه تخصصی شهید صدر منتشر میشود؛ اثری پژوهشیآموزشی که به شرح و تبیین یکی از مهمترین نوآوریهای روششناختی شهید صدر میپردازد.
کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» تلاشی است برای بازخوانی روشمند واپسین میراث فکری شهید صدر؛ میراثی که در ماههای پایانی عمر ایشان و در قالب سلسلهدرسگفتارهایی همزمان با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و در شرایط خفقان امنیتی رژیم بعث شکل گرفت. شهید صدر در این درسها، با تمرکز بر روش فهم قرآن، کوشید تا از رهگذر «تفسیر موضوعی»، افقی تازه برای دستیابی به نظریههای قرآنی و ساماندهی علوم انسانی اسلامی بگشاید.
کتاب اندیشۀ تفسیری صدر، دومین عنوان از مجموعه «اندیشۀ صدر» است؛ مجموعهای که پژوهشگاه تخصصی شهید صدر با هدف «تعمیق»، «نقد روشمند» و «امتدادبخشی» به میراث علمی شهید صدر طراحی کرده است.
محتوای کتاب برآمده از مجموعهای از درسگفتارهای تخصصی است و با تبعیت از منطق «مدخلنویسی علمی»، ساختاری منسجم، تدریجی و لایهمند دارد و مباحث آن در ده گفتار و در قالب منظومۀ فکری واحد سامان یافته است.
«رویکرد تفسیر موضوعی»
تفسیر موضوعی تلاشی برای رسیدن به «نظریهپردازی قرآنی» است که در آن، قرآن نه مجموعهای از آیات منفرد، بلکه متنی زنده و پاسخگو به مسائل انسان معاصر است؛ متنی که میتوان با «استنطاق» آن و طی فرایند اجتهادی، به نظریههایی منسجم در حوزههای اجتماعی، تاریخی و انسانی دست یافت.
کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» حاصل سلسلهدرسگفتارهایی از اساتید و صدرپژوهان برجسته است که در ده گفتار سامان یافته است.
١. تاریخچۀ تکوّن تفسیر موضوعی شهید صدر (سید امید مؤذنی)؛
٢. پیشینۀ تفسیر موضوعی شهید صدر (علیرضا محمدیفرد)؛
٣. اصطلاحشناسی انتقادی تفسیر موضوعی شهید صدر (سعید بهمنی)؛
۴. فرایندشناسی تفسیر موضوعی شهید صدر (سعید بهمنی)؛
۵. خوانش نظریۀ سنت های تاریخی به مثابۀ نمونۀ عملیاتی (سعید بهمنی)؛
۶. کارایی دانش اصول فقه در تفسیر موضوعی (مجتبی الهی خراسانی)؛
٧. بازخوانی روش تفسیری شهید صدر در پرتو دانشهای زبانی (محمدعلی عبداللهی)
٨. کارکردشناسی تفسیر موضوعی شهید صدر در حوزۀ علوم انسانی و نظام اجتماعی (هادی موسوی)؛
٩. مناسبات متن و عینیت در روش تفسیر موضوعی (محمدعلی میرزایی)
١٠. چهارچوب های سه گانۀ فکری، گرایشی و اخلاقی و نقش آن ها در تفسیر موضوعى (احمد مبلغی)
ساختار کتاب اندیشۀ تفسیری صدر
کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» اگرچه برآمده از مجموعه درسگفتارهای اساتید برجسته است، اما هرگز مباحثی پراکنده درباره تفسیر موضوعی نیست؛ بلکه بر مدار طرحی سنجیده و با تبعیت از منطق دقیق «مدخلنویسیهای علمی» سامان یافته است. ازاینرو، این اثر گسستهای معمول در مجموعهمقالات را پشتسر گذاشته و به منظومۀ فکری واحدی تبدیل شده است.
بر این اساس، چینش مباحث در این کتاب از شیوهای «تدریجی و لایهمند» پیروی میکند؛ سیری منطقی که از بازسازی زمینههای تاریخی و مفهومی آغاز میشود، به لایههای عمیق واکاوی درونی و روششناختی میرسد، سپس نسبتِ این دستگاه فکری را با دانشها و میدانهای معرفتی هممرز میسنجد و در نهایت، با نگاهی انتقادی و آسیبشناسانه، امکانها و چالشهای پیشروی آن را به محک ارزیابی علمی مینهد.
نگاه پیشینی: بازسازی زمینههای تکوّن و شکلگیری
هیچ رویکرد نظری نوآورانهای در خلأ شکل نمیگیرد؛ ازاینرو، کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» پیش از ورود به چیستی و منطق درونی تفسیر موضوعی شهید صدر، به بازسازی دقیق زمینههای تاریخی، فکری و اجتماعی پیدایش آن میپردازد تا با فهم بستر تکوّن، اندیشۀ صدر در معرض فروکاست به مجموعهای از گزارههای انتزاعی و بریده از ساحت واقعیت قرار نگیرد.
دو درسگفتار نخست از این کتاب به این موضوع اختصاص یافته است:
در درس نخست، استاد سید امید مؤذنی با تمرکز بر تاریخچۀ تکوّن، «زیستجهان قرآنی» و فکری شهید صدر را در پیوند با تحولات عینی زمانهاش بازخوانی میکند. وی نشان میدهد که چگونه تحولات فکری، اجتماعی و سیاسی، تفسیر موضوعی را از سطح «انتخاب روشی» صرف، به سطح «پاسخی آگاهانه و مسئولانه» به مسائل انسان معاصر ارتقا داده است.
در درس دوم، استاد علیرضا محمدیفرد این بازسازی زمینهای را با نگاهی «درونسنتی» تکمیل میکند و با بررسی تطور تاریخی تفسیر موضوعی در بستر دانش تفسیر، جایگاه شهید صدر را بهعنوان «نقطۀ عطف» در تاریخ تفسیر قرآن تبیین مینماید.
مجموع این مباحث درصدد تثبیت این مدعاست که تفسیر موضوعی موردنظر شهید صدر، صرفاً امتداد خطیِ روشهای پیشین نیست، بلکه دارای «هویت مستقل» و «منطق نظری خاص» خویش است.
نگاه درونی: واکاوی مفهومی و روششناختی
پس از تثبیت زمینههای تاریخی و پیشینی، کتاب به هستۀ مرکزی خود وارد میشود. این بخش، قلب مفهومی و روششناختی اثر را شکل میدهد و نشان میدهد که ماهیت رویکرد تفسیر موضوعی «چیست» و «چگونه عمل میکند». در این راستا استاد سعید بهمنی در سه درسگفتار ابعاد این رویکرد را تبیین میکند:
درس سوم به بازشناسی دقیق مفاهیم کلیدی و واژگان بنیادینِ مرتبط با تفسیر موضوعی شهید صدر با نگاهی انتقادی، از حیث دلالتها و تمایزها میپردازد. این «مرزبندی مفهومی»، ضمن ایجاد زبان مشترک فنی، از خلط دیدگاه صدر با قرائتهای رایج یا تقلیلگرایانه از تفسیر موضوعی جلوگیری میکند.
در درس چهارم تفسیر موضوعی نه بهمثابۀ مجموعهای از اقدامات پراکنده، بلکه بهعنوان «فرایندی اجتهادی، مرحلهمند و هدفدار» صورتبندی میشود. این تبیین ساختارمند، تفسیر موضوعی را از سطح ایدۀ انتزاعی، به سطح «رویکردی روشمند» ارتقا میدهد که قابلیت «آموزش»، «سنجش» و «بازتولید» در پژوهشهای نوین را داراست.
پس از تبیین مبانی نظری، مباحث در درس پنجم در میدانِ «کاربست» محک میخورند. بررسی نمونهای از تفسیر موضوعی شهید صدر با محوریت «سنتهای تاریخی در قرآن»، بهمثابۀ کارگاه عملی نشان میدهد که چگونه آن فرایند روشمند، در مقام اجرا به «نظریهپردازی قرآنی» و استخراج قوانین اجتماعی منجر میشود.
نگاه پیرامونی: سنجش نسبتها و تعاملهای معرفتی
پس از کالبدشکافی درونی، کتاب در سومین گام، گسترهٔ تحلیل را از درون به بیرون امتداد میدهد و نظریۀ تفسیر موضوعی را در «گفتوگویی میانرشتهای» قرار میدهد؛ نسبت این نظریه با دانشها و میدانهای معرفتی هممرز بهدقت سنجیده میشود؛ زیرا ارزش و جایگاه هر نظریهای تنها با تبیین نسبتهایش با دیگر نظریهها و دانشها قابل ارزیابی است.
این گفتوگوی میانرشتهای در سه حوزهٔ کلیدی پیگیری میشود:
در درس ششم، استاد مجتبی الهی خراسانی، رابطۀ تفسیر موضوعی را با دانش «اصول فقه» بهعنوان مهمترین دانش ابزاری و منطق استنباط در سنت اسلامی، واکاوی میکند. ازآنجاکه اصول فقه، دانش اعتباربخش به فهم نص است، این بررسی نشان میدهد که تفسیر موضوعی تا چه میزان میتواند از این دانش بهره ببرد.
در درس هفتم، استاد محمدعلی عبداللهی گفتوگو را به حوزۀ «نظریههای فهم متن» گسترش میدهد. این درس با جایگاهیابی تفسیر موضوعی در افق تحولات هرمنوتیک معاصر، به این پرسش پاسخ میدهد که روش شهید صدر در مقایسه با رویکردهای جدید زبانی و تفسیری، از چه نقاط قوت و تمایزی برخوردار است.
درس هشتم نقطۀ اوج این گفتوگوی میانرشتهای است. استاد هادی موسوی، گامی فراتر نهاده و «ظرفیتهای نظری و کارکردی» تفسیر موضوعی را در مواجهه با پرسشهای بنیادین علوم انسانی و چالشهای نظامسازی اجتماعی ارزیابی میکند. این تحلیل نشان میدهد که این روش چگونه میتواند مبنای تولید علوم انسانی اسلامی و پاسخ به مسائل کلان جامعه قرار گیرد.
مجموع این سه درس اثبات میکند که تفسیر موضوعی شهید صدر، رویکرد دروندینیِ منزوی و محصور در خود نیست؛ بلکه «پویشی زنده و مسئول» است که از توانایی گفتوگو با دانش معاصر و ظرفیت پاسخگویی به مسائل انسان امروز برخوردار است.
نگاه آسیبشناسانه: بررسی چالشها و هشدارها
کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» در نگاه پایانی، از مقام «توصیف» و «تطبیق» فراتر رفته و با رویکردی «آسیبشناسانه و انتقادی» به خودِ روش بازمیگردد. این بخشِ راهبردی، به خواننده یادآور میشود که کاربستِ الگوی تفسیر موضوعی، مسیری هموار و بدون ریسک نیست، بلکه نیازمند مراقبتهای دقیق روششناختی است. دو درسگفتار پایانی، عهدهدار تبیین این لغزشگاهها و چالشهای معرفتی هستند:
در درس نهم، استاد محمدعلی میرزایی، به یکی از بنیادیترین و مناقشهبرانگیزترین مباحث در تفسیر موضوعی میپردازد: «تنظیم نسبت میان وحی و واقعیت». مفسر موضوعی همواره بر لبهٔ تیغ حرکت میکند: از یکسو باید پاسخ مسائل روز (عینیت) را بجوید و از سوی دیگر باید از «تحمیل» پیشفرضهای زمانه بر متن (تفسیربهرأی) بپرهیزد. واکاوی این رابطهٔ دوطرفه و پیچیده، محور اصلی این گفتار است.
در درس دهم، استاد احمد مبلغی، افزون بر نگرشی کلگرا به مجموع ابعاد تفسیر موضوعی و با تمرکز بر چهارچوبهای فکری، گرایشی و اخلاقی تفسیر موضوعی، چالشهای پیش روی مفسر موضوعی در برخورد با این چهارچوبها شناسایی و راهحلیابی میشوند تا هشدار دهند که تفسیر موضوعی شهید صدر، رویکردی ساده و بیهزینه نیست، بلکه نیازمند خودآگاهی روشی، انضباط معرفتی و مراقبت انتقادی مستمر است.
فرایند تدوین کتاب اندیشه تفسیری صدر
نگارش مدخلی تحلیلی بر تفسیر موضوعی شهید صدر، بهدلیل ماهیت میانرشتهای و گستردگی مباحث آن (شامل قرآنپژوهی، روششناسی اجتهاد، اصول فقه، هرمنوتیک و فلسفۀ علوم انسانی)، فراتر از توان تخصصی یک فرد است؛ ازاینرو تدوین این اثر طی فرایند علمی جمعی سامان یافت.
محتوای کتاب حاصل سلسلهدرسگفتارهایی است که توسط صدرپژوهان متخصص در هر حوزه ارائه شد و در فضای نقد و گفتوگوی علمی با نخبگان حوزوی و دانشگاهی صیقل یافت. سپس متون پیادهسازی شده، توسط اساتید مربوط بازبینی، تکمیل و اصلاح شد تا ضمن حفظ طراوت کلاس درس، از انسجام و دقت اثر مکتوب پژوهشی برخوردار باشد. این اثر ضمن حفظ وحدت ساختاری، بازتابدهندۀ تفاوتهای نظری و قرائتهای تخصصی پژوهشگران مختلف از اندیشۀ شهید صدر نیز هست.
کتاب «اندیشۀ تفسیری صدر» در ۳۱۰ صفحه با قطع رقعی، برای نخستین بار در زمستان ۱۴۰۴ توسط پژوهشگاه شهید صدر منتشر شده است.
ارسال نظرات